Als ik op reis ga, neem ik graag een roman mee die zich afspeelt in het land van mijn bestemming. Om eigen ervaringen aan te vullen met beelden uit het boek. Een mooie manier om op verschillende manieren de couleur locale op te snuiven. Nu heb ik geen bucketlist met landen die ik per sé nog wil bezoeken, maar wel de behoefte om wat meer van sommige landen te weten. In die gevallen moet ik het alleen met boeken doen. Onder het motto: lezen is reizen in mijn hoofd.

Een van de landen die mijn interesse prikkelt is India. Dit grote land met 1,5 miljard inwoners meldt zich steeds vaker op het wereldtoneel. Maar wat weet ik eigenlijk van India? Bar weinig, vrees ik. Ik kom niet veel verder dan een paar clichés: Ghandi, Hindoes, curry, New Delhi, Slumdog Millionaire, cricket, Ganges, heilige koeien. Een heel beperkt rijtje. Ik vind dat ik eigenlijk wat meer zou moeten weten van het land dat ongeveer 1 op de 6 wereldbewoners herbergt.

Gelukkig heb ik de afgelopen weken mijn kennis over India wat kunnen uitbreiden. Niet door een uitgebreide rondreis te maken, maar door het lezen van twee boeken van Indiase auteurs. Met mijn leesclub heb ik De eenzaamheid van Sonia en Sunny van Kiran Desai gelezen. Een dikke pil waarin het leven van twee jonge mensen wordt geschetst die door hun families aan elkaar worden gekoppeld, maar liever hun eigen weg gaan. Totdat ze elkaar uiteindelijk toch weer tegenkomen.

Nadat ik dit boek met veel plezier en belangstelling had gelezen, raadde mijn vrouw me aan om De God van Kleine Dingen van Arundhati Roy te gaan lezen. Een prachtig boek waarin met lichtheid en beeldende teksten wordt geschreven over een dramatische gebeurtenis die het leven van een jonge tweeling op z’n kop zet.

Hoewel de boeken verschillende verhaallijnen hebben, bieden ze allebei een vergelijkbaar beeld van de Indiase samenleving waardoor ik me een beter beeld van dit enorme land heb kunnen vormen. Ik licht er enkele overeenkomsten uit.

1. Familie.  “In India functioneert alleen de familie”, schrijft Kiran Desai. In beide boeken staat het familieleven centraal. En dan gaat niet om het kerngezin, maar om familie in de bredere zin van het woord. Naast ouders spelen ook opa’s en oma’s, tantes en ooms en neven en nichten een belangrijke rol in het dagelijkse leven. De familie is de springplank en het vangnet voor alles wat van buitenaf als een kans of bedreiging kan gelden. Daarbij is de familie-eer erg belangrijk. Men stelt alles in het werkt om reputatieschade te voorkomen. Dat leidt soms tot verregaande keuzes en daden.
2. Klassen en kasten.  India is een land met scherpe sociale tegenstellingen. In het boek van Roy komt dat het duidelijkst tot uitdrukking, bijvoorbeeld in de passages waarin zij schrijft hoe communistische vakbondsmensen strijden voor betere arbeidsvoorwaarden. Het kastensysteem maakt die verschillen nog groter. Er zijn Onaanraakbaren die gedoemd zijn om te leven in de marge, als tweederangs burgers; onderaan de maatschappelijke ladder.
3. Ambivalentie ten opzichte van Groot-Brittannië.  Groot-Brittannië (in beide boeken wordt er over Engeland gesproken), is de voormalige kolonisator van India. De koloniale erfenis werkt nog steeds door. Natuurlijk is men blij dat India nu onafhankelijk is, maar in beide boeken zie je hoe met name de rijkere families proberen te leven naar standaarden zoals ze die kennen uit de Britse tijd. Daarbij wordt de Europese cultuur geïdealiseerd.
4. Eten, drinken, geuren.  Eten is erg belangrijk. In het boek van Desia komt dit het meest nadrukkelijk aan bod. Een van de hoofdpersonen in haar boek onderzoekt de herkomst van kebabs en doet daar uitgebreid verslag van. Maar ook andere gerechten worden zo smakelijk beschreven, dat het water je door de mond loopt.
5. Hitte.  In beide boeken is het heet. Er is sprake van klamme warmte, zoemende muggen, plaknachten en ventilatoren die op volle toeren draaien. Je voelt de hitte als een zwaar gordijn over alle verhalen hangen.
6. Religie, cultuur.  India is een land met veel talen, culturen en religies. Ik lees over regionale talen waarvan ik nog nooit had gehoord. Hindi en Engels mogen dan twee belangrijke voertalen zijn, maar miljoenen mensen spreken in het dagelijkse leven de talen van de streek waarin ze wonen. Daarnaast is er een grote religieuze diversiteit. In India leven veel hindoes, maar er zijn ook grote groeperingen moslims, sikhs en christenen. In het boek van Roy staat een Syrisch-orthodoxe familie centraal. Die grote diversiteit in India brengt vaak spanningen met zich mee. Beide boeken refereren hier regelmatig aan.
7. Emigratie.  Veel Indiërs zoeken hun heil in het buitenland. Ze gaan werken of studeren in Amerika, Australië, de Golfstaten, of Europa. De beide hoofdpersonen uit het boek van Desia verblijven langere tijd in Amerika. Hun ouders hebben hun overtocht gefinancierd in de hoop dat hun kinderen daar een goed bestaan kunnen opbouwen. Ook in het boek van Roy gaat de vader van de tweeling uiteindelijk in Australië wonen.
8. Schaamte.  Er klinkt geen grote nationale trots of zelfverzekerdheid in beide boeken door. Eerder het tegendeel. Indiërs die in het buitenland hebben gewerkt en gewoond zijn niet blij met wat ze zien als ze weer op bezoek gaan in India. Ze vinden hun vaderland ongeorganiseerd, smoezelig en druk. “Oh, India verloedert helemaal”, aldus een terugkeerder (Roy, p. 163).
9. Seksisme en misbruik.  In de twee boeken komen veel passages voor waarin mannen grensoverschrijdend gedrag vertonen ten opzichte van meisjes en vrouwen. En soms ook tegen jongens. In het boek van Roy wordt het jongetje Estha aangerand door een frisdrankverkoper in een bioscoop. Seksueel geweld is natuurlijk geen typisch Indiaas verschijnsel, maar het komt in beide romans meermalen aan bod. Ik vraag me hierbij af of het feit dat beide auteurs vrouw zijn hierbij ook een rol heeft gespeeld. Zie bijvoorbeeld dit citaat: “Ze had de woede herkend die overal om haar heen hing, van elke man die ze ooit was tegengekomen, hun rancune. …. Het was de woede van iemand die werd tegengesproken, geweigerd, overschaduwd, ontkend, die niet genoeg werd bewonderd”. (Desai, p. 560-561)
10. Racisme.  In beide boeken voelen Indiërs zich vaak gediscrimineerd door witte mensen. Dat merken zij vooral als ze in het buitenland zijn. Tijdens werk en studie. Bij het daten. Door de manier waarop ze aangesproken of juist genegeerd worden. Witte mensen hebben de neiging om zich superieur te wanen en hun eigen problemen over het hoofd te zien. Zo klagen Westerlingen over corruptie in ‘Derde Wereld’, maar zijn blind voor hun eigen corruptie en machtsmisbruik.
11. Transitie.  Je merkt tussen de regels door dat India middenin een enorme transitie zit. Van traditioneel naar modern. Dat brengt spanningen en verwarring met zich mee. Oude familieverbanden sluiten minder goed aan bij de huidige tijd. En datzelfde geldt van religieuze en culturele tradities. India heeft de potentie om een wereldspeler te worden, maar het is ook een groot en log land waarin velen graag willen vasthouden aan vaste gewoonten en gebruiken. Het moet een enorme opgave zijn om dit enorme land met zijn enorme diversiteit op te stoten in de vaart der volkeren.

Verrijking

Ik realiseer me goed dat ik door het lezen van twee boeken niet een totaalbeeld van dit enorme, veelkleurige, boeiende land heb kunnen vormen. Maar ik heb wel een paar inkijkjes in het Indiase leven gekregen waardoor mijn blik wat verruimd en verdiept is. Ook realiseer ik me dat niet alle genoemde punten exclusief voor India gelden. Klassenverschillen, grensoverschrijdend gedrag, culturele spanningen zijn mondiale verschijnselen. Maar elk land heeft zijn eigen mix en dynamiek, gekleurd door historische, geografische, culturele en politieke factoren. Ik vind het fascinerend om te zien hoe ieder land daarmee zijn eigen verhalen voortbrengt. En wat is het een mooi gegeven dat literatuur kan helpen om kennis te maken met mensen die je nog nooit hebt ontmoet en plaatsen die je nog nooit hebt bezocht.

Oproep

Tot slot wil ik jullie, mijn lezers, nog een vraag voorleggen die mij, na het lezen van deze boeken, te binnen schoot. Stel dat iemand nog nooit in Nederland is geweest en toch wat van ons land zou willen weten. Welke twee Nederlandse romans zou je hem/haar dan aanraden om te lezen?

(reacties graag via mijn post op LinkedIn; ik heb de reactie-functie van mijn blog moeten afsluiten omdat ik bakken vol vervelende spam ontving).

Een paar jaar geleden kwam ik in Zeist te wonen. Sindsdien schrijf ik af en toe een blog over mijn nieuwe woonplaats onder de titel ‘Groeten uit Zeist’. Dit is de 10e bijdrage in deze serie. De tekst gaat, heel toepasselijk op 5 december, over Sinterklaas en een paar hardnekkige ouderwetse Pieten.

Afgelopen zaterdag zag ik in Zeist op enkele plekken Zwarte Pieten rondlopen. Echte Zwarte Pieten, bedoel ik; geen roetveeg-Pieten. Het ging niet om een incidentele zwart geschminkte Piet die bij particulieren aanbelde, maar om Pieten die namens een winkeliersvereniging of een buurtclub rondliepen en strooigoed uitdeelden. Ik was verbaasd. Dan doen we toch niet meer? Zwarte Piet behoort toch tot het verleden? We kunnen toch prima met roetveeg-Pieten uit de voeten? Gelukkig liepen op andere locaties wel gewoon roetveeg-Pieten rond. Het kan dus wel! Maar het ongemakkelijke gevoel bleef. Misschien ook wel door de verkiezingsuitslag. Juist nu de PVV de grootste partij in het land is geworden vind ik het belangrijk om extra waakzaam te zijn als het gaat om uitingen van discriminatie en uitsluiting.

Ben ik nu een overgevoelig woke type met moralistische praatjes? Laat ik dan eerst maar mijn eigen Pieten-verleden opbiechten. Een kleine 30 jaar geleden publiceerde ik een boekje met gedichten en versjes voor kinderen. Een van die gedichten heet ’De pindakaas van Sinterklaas [1]:

Destijds schreef ik dit vers, zonder enige schaamte of schroom. Ik had het gewoon over ‘Zwarte Piet’ en was me van geen kwaad bewust. Zwarte Piet lag nog niet onder vuur. Ik herinner me uit die tijd alleen een kritische opmerking van Gerda Havertong in een uitzending van Sesamstraat. Maar kennelijk trok niemand zich echt wat van haar woorden aan; we gingen gewoon door met de klassieke Pieten: helemaal zwart, dikke rode lippen, krulhaar en ringen in de oren. Gelukkig laat de tekening bij mijn versje niet zo’n compleet ouderwetse Piet zien.

Inmiddels weet ik beter. Wat ik destijds volkomen gewoon vond, kan wat mij betreft niet meer. Mijn boekje was geen groot verkoopsucces, maar als er ooit nog een nieuwe druk zou komen, zou ik de term Zwarte Piet zonder twijfel aanpassen. De discussies rondom Zwarte Piet hebben mij overtuigd. In onze samenleving mag er geen plaats zijn voor stereotyperende termen en uitingen die mensen pijn doen.

Nu weet ik dat het ook pijn doet als tradities veranderen. Veel mensen vinden dat er iets dierbaars wordt afgepakt. Dat klopt, het is inderdaad een vorm van verlies. Maar in het geval van het Sinterklaasfeest gaat het om een beperkte aanpassing. De afgelopen jaren is gebleken dat we heel goed Sinterklaas kunnen vieren met roetveeg-Pieten. De kern van het feest blijft onaangetast. Het is een kleine moeite met een grote opbrengst: niemand hoeft zich meer gekwetst te voelen.

Bovendien, tradities zijn niet heilig. Laten we blij zijn dat er geprotesteerd wordt tegen traditionele evenementen en gebruiken als stierenvechten, vrouwenbesnijdenis, ganzentrekken en eerwraak. In al die gevallen klinkt er protest omdat er slachtoffers vallen. Dat is een belangrijk criterium, ook rondom de zwartepieten-kwestie. Het is niet goed als een traditie ten koste gaat van andere mensen of van dieren.

Tradities mogen en moeten dus met de tijd meegaan. Bij een samenleving in beweging horen tradities die dynamisch zijn. Dat blijkt niet alleen uit het verdwijnen of aanpassen van bestaande tradities, maar ook uit het gemak waarmee we nieuwe gebruiken importeren en omarmen, zoals Halloween, Oktoberfest, gender reveal party’s en Black Friday. Kennelijk zijn we heel flexibel; waarom dan ook niet met Sint en Piet?

Terug naar de Pieten in Zeist. Gelukkig gaat het al op veel plekken goed. Het zou nog fijner zijn als ook die laatste lokale verenigingen, clubs en comités gaan inzien dat Zwarte Piet niet meer van deze tijd is. In elke wijk en op elke club zijn er mensen die gekwetst worden door de aanwezigheid van stereotype Pieten. Daarom hoop ik dat Zwarte Piet dit jaar voor het laatst in Zeist heeft rondgelopen. Dan is het volgend jaar voor iedereen feest.

[1] Bij dit vers staat opmerkelijk genoeg een tekening met een witte Piet. Ik vermoed geen bewuste keuze, maar passend bij de stijl van de illustrator. Mijn vriend Onno Helle maakte alle illustraties in het boekje. Onno overleed helaas een paar jaar na het verschijnen van ons boek.

P.S.

Nog een keer de uitzending van Sesamstraat uit 1987 terugkijken?