Categoriearchief: Europa

Communicatie & onderwijs, Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Waarom Rob Jetten premier moet worden (maar ik niet op zijn partij ga stemmen)

Een reactie plaatsen
Elke keer als er verkiezingen aankomen, schrijf ik een tekst met wat persoonlijke observaties en overwegingen. Een traditie die ik jaren geleden begon op verzoek van mijn kinderen. Of ik hen wat wegwijs wilde maken in het landschap van de Nederlandse en Europese politiek. Ik gaf daarin geen stem-adviezen, maar probeerde in toegankelijke bewoordingen wat te vertellen over onze staatsinrichting en over actuele ontwikkelingen.
Toen ik jaren later mijn blog startte, werkte ik die teksten op deze plek verder uit. Nu zijn er morgen weer verkiezingen. Op de valreep heb ik ook dit keer weer een tekst klaar. In zeven kortere blokken. Ik merk dat ik meer uitgesproken ben dan in vorige versies. Het is er wat mij betreft ook echt de tijd voor!

 

  1. SAMEN

Op woensdag 29 oktober kiezen we 150 volksvertegenwoordigers. Er staan maar liefst 27 partijen op het stembiljet. De keuze is reuze. Voor ieder deelbelang of voor elk issue is er wel een specifieke partij te vinden. Dat is een grote verworvenheid. Aan de andere kant gaat het er na 29 oktober juist om dat partijen elkaar weten te vinden. Dat maakt verkiezingen zo paradoxaal: eerst je afzetten tegen de anderen en de onderlinge verschillen uitvergroten om vervolgens met die anderen om de tafel te gaan zitten om een regeerakkoord te sluiten. In de kern gaan democratische verkiezingen wat mij betreft om de bereidheid om samen met anderen de problemen en uitdagingen van het land aan te gaan pakken.

 

  1. SPELREGELS

Er komen steeds meer partijen die in hun verkiezingsprogramma voorstellen opnemen die op gespannen voet staan met de rechtsstaat. Tot op zekere hoogte is dat geen probleem. Wetten en ook de Grondwet kunnen bijgesteld of zelfs ingrijpend veranderd worden. Het wordt zorgwekkend als partijen zich bewust niet aan de huidige spelregels van ons democratisch bestel willen houden. In voetbaltermen: sommige politieke spelers maken bij herhaling opzettelijk hands. Als ze daarvoor bestraft worden roepen ze dat de scheidsrechter niet deugt en dat de VAR partijdig is. Ik vraag me af waarom we partijen en politici die doelbewust ons democratische spel saboteren niet af en toe een gele kaart kunnen geven.

 

  1. LEVEREN

Besturen is een vak. Als je je huis laat verbouwen door een aannemer, ga je op zoek naar referenties, reviews. Je wilt met een betrouwbaar, solide bedrijf in zee gaan. Niet een bedrijf dat prutswerk levert en jou halverwege de verbouwing laat zitten. In dat opzicht vind ik het vreemd dat grote groepen kiezers in Nederland zich keer op keer in de armen storten van nieuwe leiders en nieuwe partijen zonder bewezen staat van dienst. Dat begon bij de LPF van Pim Fortuyn en dat ging daarna via FvD van Baudet door naar de BBB van Caroline van der Plas en NSC van Pieter Omtzigt. Deze ‘plofpartijen’ doen het korte tijd heel goed, maar vallen al snel in duigen, waarmee ze een grote schare kiezers gedesillusioneerd achterlaten. In die zin is het lachwekkend dat de partij van Caroline van der Plas tijdens deze campagne de slogan ‘BBB Levert’ gebruikt. Het opzetten van een partij kost veel tijd. Je hebt leden nodig, je moet mensen aantrekken en opleiden die verantwoordelijkheid kunnen en willen dragen. Alleen met ervaren, betrouwbare mensen kun je grote klussen klaren.

N.B. De PVV is weliswaar geen plofpartij, maar kent geen leden en weet ook geen deskundig partijkader op te bouwen. Dat gebrek aan bestuurlijke kwaliteit bij de PVV is het afgelopen jaar pijnlijk duidelijk geworden.

 

  1. VERANTWOORDING AFLEGGEN

In een gezonde democratie zijn media, wetenschappers, rechters, belangenorganisaties en adviesinstanties belangrijke spelers. Ze toetsen, publiceren, waarschuwen, lobbyen, corrigeren, informeren en dragen inzichten aan. Een fijn, veelkleurig geheel van geluiden en tegengeluiden, checks and balances. Ze zorgen er met elkaar voor dat politici niet zomaar iets kunnen doen, maar dat ze goed doordacht beleid ontwikkelen en daarover ook verantwoording afleggen. Er zijn steeds meer politici die morrelen aan de legitimiteit en het gezag van dergelijke organisaties. Ze willen media de mond snoeren, adviesorganen afschaffen, wetenschappelijk onderzoek ondermijnen. Een teken aan de wand: dat is de weg die autocraten inslaan: geen tegenspraak dulden; geen verantwoording afleggen.

 

  1. HAAT EN GEWELD

Femicide, moslimhaat, jodenhaat, gewelddadige demonstraties met nazi-symbolen. Nederland staat er gekleurd op. Waar we jarenlang te boek stonden als een tolerant land, is er tegenwoordig veel reden om je je als Nederlander diep voor te schamen. Alsof de geest uit de fles is. We hebben politici en partijen nodig die dit niet goedpraten of verder aanwakkeren, maar dit juist willen agenderen en bestrijden.

 

  1. VVD ALS POORTWACHTER

De VVD is de poortwachter van de democratie op rechts. De VVD heeft altijd al een vleugel gehad die de partij verder naar rechts wilde trekken. In een meer extreme, nationalistische richting. Denk aan de tweestrijd tussen Rita Verdonk en Mark Rutte, twintig jaar geleden. Rutte won die strijd met moeite en wist de meer extreme vleugel in zijn partij te beteugelen. Dat is nu anders. Anderhalf jaar geleden zette zijn opvolger Dilan Yesilgöz de deur naar de PVV open. Met alle desastreuze gevolgen van dien. De VVD zal opnieuw kleur moeten bekennen: voor de democratie en tegen partijen die xenofobe, anti-democratische plannen hebben. Dat gebeurt nu onvoldoende. Yesilgöz is wat dat betreft niet geloofwaardig, omdat zij ervoor koos om samen te gaan werken met de PVV en de steeds extremer wordende BBB. En nog steeds doet ze alsof Frans Timmermans en zijn partij een groter gevaar voor onze samenleving vormen, dan partijen als de PVV en JA21.

 

  1. DE NIEUWE PREMIER

Ik stem al jarenlang links. Afwisselend PvdA en GroenLinks. De fusie van beide partijen maakt het me in die zin makkelijk. Zeker nu ook Marjolein Moorman op de kandidatenlijst staat. Zij krijgt mijn stem. En ondanks die voorkeuren hoop ik dat Rob Jetten onze nieuwe premier wordt. Ik vind namelijk dat ons land na vier kabinetten Rutte en de ramp-regering van Dick Schoof een stabiel kabinet nodig heeft onder leiding van iemand die een positieve positie ten opzichte van de andere deelnemende regeringspartijen inneemt. Met het uitsluiten van de PVV door alle gevestigde partijen, kan het haast niet anders dan dat de nieuwe regering wordt gevormd door GroenLinks-PvdA, D66, CDA en VVD. Vier partijen die een breed spectrum van de Nederlandse bevolking vertegenwoordigen. Die partijen hebben veel ervaren en deskundige kandidaat-bestuurders in de gelederen. Ongeacht de vraag wie van deze vier partijen de grootste wordt, vind ik Rob Jetten de beste kandidaat om premier te worden. Frans Timmermans en Dilan Yesilgöz hebben allebei een uitgesproken profiel en zullen bij andere coalitiegenoten de nodige kritiek en weerstand oproepen. Rob Jetten is een ervaren politicus die voor alle partijen acceptabel is. Zijn progressieve profiel zal goed vallen bij GroenLinks-PvdA. Zijn liberale waarden zullen het niet slecht doen bij de VVD. En als kopman van een degelijke, betrouwbare middenpartij zal het CDA met hem uit de voeten kunnen. Rob Jetten oogt fris en optimistisch. Dat hebben we na het kabinet-Schoof hard nodig. En bovendien heeft D66 door de jaren heen veel kwaliteitspolitici voortgebracht (Hans van Mierlo, Jan Terlouw, Els Borst, Sigrid Kaag), maar nog nooit de premier mogen leveren. Als Jetten in 2026 premier wordt is dat 60 jaar na de oprichting van zijn partij. De hoogste tijd dat hij met zijn partij D66 deze rol krijgt.

 

 

Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Om de lieve vrede

Een reactie plaatsen

De oorlog in Gaza trekt veel aandacht en roept heftige emoties op. En dat is terecht. Er is sprake van een humanitaire noodtoestand. Het beleid van de regering en de acties van het leger van Israël druisen in tegen alles wat menselijk is. Voor dit handelen bestaat geen enkele rechtvaardiging. Toch vindt er geen grootschalige afkeuring plaats. Natuurlijk, er zijn landen, organisaties en groeperingen die het beleid van Israël afkeuren, maar tot een brede internationale veroordeling (zoals bijvoorbeeld bij de Russische inval in Oekraïne in 2022) komt het niet. Dat is moeilijk te verteren. Van het Amerika van Trump valt op dat gebied niets te verwachten, integendeel. Maar vanuit Europa zou toch een stevig tegengeluid moeten klinken. Toch gebeurt dat niet of nauwelijks. Onze regering (inmiddels demissionair) houdt zich op de vlakte en ook de EU opereert voorzichtig. Ook op cultureel of sportief vlak vinden er geen sancties plaats. Israël mag bijvoorbeeld gewoon blijven meedoen aan het Eurovisie Songfestival en aan Europese sportcompetities.

Kennelijk is Israël niet een willekeurig land dat men snel en in duidelijke termen tot de orde roept. Zelfs als het land voor het oog van de wereld een ‘hel op aarde’[1] creëert in Gaza. Dat roept de vraag op hoe dat komt. Ik denk dat meerdere omstandigheden daarbij een rol spelen.

 

  1. Religie

Er is volgens mij geen ander land ter wereld waarin religie en nationaliteit zo samenvallen. Israël is een Joodse staat. Natuurlijk zijn er ook landen die je islamitisch kan noemen, of christelijk, maar daar zijn er meerdere van. Er is maar één Joodse staat. Die Joodse religie vormt daarbij ook de basis van het christelijke geloof. Joden en christenen delen het Oude Testament met elkaar. En waar joden in het verleden door veel christenen gezien werden als de moordenaars van Jezus (een visie die door de eeuwen heen het antisemitisme heeft aangewakkerd) wordt er de afgelopen decennia veel meer gekeken naar de parallellen tussen Jodendom en Christendom. Israël is daarom voor veel christenen het land van de Bijbel, het Beloofde Land, het land van Jezus. Vandaar dat veel mensen in christelijke landen of binnen christelijke gemeenschappen een bijzonder band met Israël ervaren.

 

  1. Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Holocaust zijn zes miljoen joodse mensen vermoord. Joden waren in de ogen van de nazi’s de zondebokken van het Derde Rijk. De Holocaust was een door Nazi-Duitsland systematisch opgezette en uitgevoerde vorm van uitroeiing. In heel Europa werd weinig gedaan om die catastrofe tegen te gaan. Er werd op grote schaal weggekeken, gefaciliteerd, gecollaboreerd. Na de oorlog ontstond een gevoel van diepe schaamte en schuld. Dat gevoel is niet weg. Dat maakt het voor veel Europeanen moeilijk om met neutrale ogen naar Israël te kijken. Laat staan om kritiek op Israël te leveren. En als dat dan toch gebeurt klinkt uit Israëlische commentaren al gauw het verwijt dat er sprake is van antisemitisme. En laten we wel zijn: er is nog steeds sprake van antisemitisme. In rechts-extremistische kringen, in bepaalde islamitische kringen, onder sommige complotdenkers. Mijn hart huilt als ik zie dat afbeeldingen van Anne Frank zijn beschadigd of dat Stolpersteine zijn beklad. Hoe is het mogelijk dat men slachtoffers van 80 jaar geleden aanziet voor daders van nu. Dat is onvergeeflijk.

Beschadigde muurschildering van Anne Frank  in Amersfoort

Maar aan de andere kant vind ik het onverteerbaar als legitieme kritiek op de regering van Israël en de oorlog in Gaza wordt aangemerkt als antisemitisme. Daarmee sla je elke discussie dood. Het zou enorm helpen als we kunnen praten over het conflict tussen Israël en de Palestijnen zonder die antisemitisme donderwolk boven ons hoofd. Zonder vijandige motieven van antisemieten aan de ene kant, maar aan de andere kant ook zonder onterechte claims dat kritiek op Israël gelijk staat aan antisemitisme.

 

  1.  Fundamentalisme

De afgelopen 40-50 jaar hebben fundamentalistische groeperingen in veel islamitische landen enorm aan invloed gewonnen. De staat Israël is in die kringen altijd een belangrijk doelwit geweest, letterlijk en figuurlijk. Dat heeft een beeld opgeroepen van een klein land omringd door vele vijandige buren. Israël als de underdog. Als kleine David tegenover de grote Goliath. Dat beeld is te begrijpen. Israël heeft te maken met een aantal gevaarlijke tegenstanders in de directe omgeving (Hezbollah, Iran, Hamas). Maar aan de andere kant is Israël mede door de enorme economische en militaire steun van de VS zelf een regionale krachtpatser geworden. Het islamitisch fundamentalisme richt zich overigens niet alleen op Israël. Het extremistische gedachtengoed keert zich ook tegen de Westerse wereld. De afgelopen decennia zijn er vanuit die hoek vele aanslagen gepleegd in Europa en Amerika. Met als gevolg dat er in veel Westerse landen een anti-islam stemming ontstond die vooral werd aangejaagd door rechts-nationalistische politici en media. Juist vanuit die hoek wordt Israël gezien als een bondgenoot in de strijd tegen het zogenoemde islamitische kwaad. Dat verklaart voor een deel de warme band van politici als Wilders, Orban en Trump met de huidige Israëlische regering van Netanyahu. Die band is des te opvallender omdat in rechts-nationalistische kringen ook vaak sprake is van antisemitisme (denk aan Jean-Marie Le Pen). Maar misschien geldt hier de simpele redenering: ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’.

 

Tegenstrijdige gevoelens

De hierboven genoemde factoren en achtergronden maken het conflict tussen Israël en de Palestijnen erg complex en beladen. Veel mensen voelen sympathie voor Israël. Maar door het enorme leed in Gaza is er een vorm van cognitieve dissonantie ontstaan: een spanning die optreedt bij tegenstrijdige ervaringen en gevoelens. Om die spanning te neutraliseren houden ze maar hun mond. Om de lieve vrede te bewaren. Of ze zoeken krampachtig naar argumenten om het optreden van Israël goed te praten. Die houding is niet houdbaar. Door te zwijgen of toe te dekken raakt juist die lieve vrede steeds verder uit beeld.

Gelukkig begint er in de publieke opinie wel wat te schuiven. Steeds meer mensen vinden dat Israël in Gaza te ver gaat. Ook mensen die een band met Israël hebben. Die verschuiving gaat niet zonder moeite. Tegen de achtergrond van de catastrofe in Gaza hoop ik dat mensen die worstelen met dergelijke tegenstrijdige gevoelens voorrang gaan geven aan humanitaire overwegingen. Ik denk dat het daarbij helpt om te denken in termen van en-en, niet of-of. Je kunt het land Israël een warm hart toedragen, maar ook afstand nemen van het beleid van Netanyahu. Je kunt de Palestijnse zaak steunen, zonder de terreurdaden van Hamas goed te keuren. En nog een stap verder: als je vindt dat Israël recht van bestaan heeft, waarom zouden de Palestijnen dat recht dan niet hebben?

Als we zo met elkaar kunnen en willen denken hoeven we niet af te wachten of weg te kijken. Of lange en haarkloverige discussies te voeren over de definitie van termen als genocide, kolonialisme en antisemitisme. Daar is momenteel ook geen tijd voor. Het is evident dat er sprake is van een humanitaire noodsituatie in Gaza. Die moet zo snel mogelijk stoppen. De internationale gemeenschap moet er alles aan doen om dit te bewerkstelligen. Aangevuurd door een luide en brede oproep vanuit de publieke opinie. Met maximale druk op de Israëlische regering en ook op Hamas. De wapens moeten worden neergelegd. Er moet op grote schaal hulp worden gegeven in Gaza. Gijzelaars en gevangen moeten vrijkomen. En, niet onbelangrijk, Israël moet ook stoppen met zijn onwettige en agressieve nederzettingenbeleid op de Westbank. Anders ontstaat daar een tweede Gaza.

Er zal een lange fase van wederopbouw en herstel nodig zijn. Met als uitgangspunt dat zowel de mensen in Israël als in de Palestijnse gebieden recht hebben op een eigen staat en daar ook de garanties voor krijgen. Dat is de enige weg naar blijvende vrede voor beide landen: en-en.

Leestips:

  • https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/29/kabinet-voorkom-nu-israelisch-massageweld-in-gaza-a489503

 

  • https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/27/historicus-mark-mazower-het-gelijkstellen-van-kritiek-op-israel-en-antisemitisme-is-funest-a4894845

 

  • https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/gaza-verandert-de-westerse-blik-op-de-shoah-kun-je-israel-loslaten-zonder-het-verleden-te-verraden~b8a51820/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

[1] Deze aanduiding komt van het Rode Kruis: https://nos.nl/liveblog/2569629-omstreden-hulpgroep-gaza-sluit-distributiepunten-20-palestijnen-gedood-bij-israelische-aanvallen#UPDATE-container-86586491

(Reageren op mijn blogs kan helaas niet meer via de reactie-functie. Deze heb ik een paar jaar geleden moeten afsluiten vanwege de vele spam-berichten. Reacties via LinkedIn zijn zeer welkom!)

Europa, Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

Oroppa, een trans-Mediterrane nacht vol dromen

Een reactie plaatsen

Na het lezen van het boek Oroppa voelt het alsof ik na een nacht vol verwarrende dromen wakker word. Met flarden van verhalen in mijn hoofd, zonder ordening van tijd of plaats. Vol mysterieuze, kleurrijke figuren.

Nog een beetje slaapdronken probeer ik wat meer vat te krijgen op het boek. Ik herlees meerdere passages en blader door mijn notities. Ik begin patronen uit het rijkgeschakeerde mozaïek te ontdekken. Passages en personen die in het eerste deel van het boek kort worden aangestipt, blijken honderden bladzijden verderop een rol van betekenis te spelen. Vraagtekens worden uitroeptekens. Zo ontstaat er langzamerhand een wat meer samenhangend beeld.

Het valt, kortom, niet mee om dit boek na eerste lezing te doorgronden. Niet omdat het ontoegankelijk is geschreven. Integendeel, de taal is rijk, de zinnen zijn prachtig en de verhalen sleuren je mee. Safae el Khanoussi is een geweldige schrijfster. Maar het kost mij tijd om de vele verhaallijnen (met zijwegen, vertakkingen en tientallen personen en figuranten) een plaats te geven en de hoofdlijn van het boek te pakken te krijgen. Althans, de hoofdlijn zoals ik die zie en ervaar.

Eerst de bredere context. Zoals het woord trans-Atlantisch bestaat, mogen we voor dit boek de term trans-Mediterraan gebruiken. De verhalen spelen zich namelijk afwisselend af in Marokko, Frankrijk, Algerije, Tunesië en Nederland. De hoofdpersonen hebben hun wortels in Noord-Afrika, maar brengen een groot deel van hun leven door in Europese hoofdsteden als Parijs en Amsterdam. Enkelen slagen erin een  goed bestaan op te bouwen. Maar velen bewegen zich aan de periferie van de samenleving. Aan de zelfkant van de westerse wereld. Waar ze niet echt welkom zijn; waar ze merken dat ze er niet bij horen. Safae el Khanoussi geeft deze mensen een naam, een gezicht en ze vertelt hun verhalen.

Safae el Khannoussi (foto: Merlijn Doomernik)

SPOILER ALERT: hieronder geef ik de inhoud van het boek in grote lijnen weer

De centrale figuur in het boek is Salomé/Salma Abergel, een oudere kunstenares met Marokkaans-Joodse wortels. In haar jonge jaren is ze als studente tijdens demonstraties tegen het regime van koning Hassan II in Marokko opgepakt en gevangen gezet. Die tijd staat bekend als ‘de jaren van lood’ vanwege de hardhandige wijze waarop de autoriteiten optraden tegen mensen die kritiek uitten. Tijdens haar gevangenschap is ze gemarteld. En ze heeft er ook een kind gekregen: Irad, een jongetje met een hazenlip.[1] Toen ze na een aantal jaren vrijkwam is ze niet naar Israël gegaan, zoals haar familie van haar vroeg, maar naar Europa (‘Oroppa’). Via een aantal omzwervingen vestigt zij zich uiteindelijk in Amsterdam. Daar maakt ze naam als schilderes. Als decennia later een van haar toenmalige beulen bij haar aanbelt, slaat ze op de vlucht, aan de vooravond van een grote tentoonstelling van haar werk. Ze laat haar vrienden, haar curator en het museum van de tentoonstelling radeloos achter. Er is geen spoor van haar te vinden.

Deel 1 Wie niet weg is

Salomé  woont in de Amsterdamse Rivierenbuurt (Churchill-laan 270). In de kelder van dit huis bewaart Salomé haar schilderijen. Ze is bevriend met Hbib Lebyad, haar trouwe steun en toeverlaat. Hbib is een voormalig acrobaat en runt nu een eettentje in Amsterdam. Als Salomé hals over kop vertrekt neemt ze Hbib in vertrouwen en vertelt hem wat er met haar nalatenschap moet gebeuren. Een van Hbib’s werknemers is een jonge vrouw, Hind. Ondanks haar drugsverslaving en chaotische levensstijl houdt Hbib haar de hand boven het hoofd. Als zij meldt dat ze op zoek is naar huisvesting biedt hij haar het huis van Salomé als tijdelijk onderkomen aan.

Naast deze Amsterdam-lijn in het boek is er ook een Parijs-lijn. Met als centrale locatie hotel Le Souterraine, ergens aan de rand van de stad. De verhalen hier spelen zich vooral af in de bar van het hotel, een pleisterplaats voor nachtvlinders, gelukzoekers en outcasts. De bar wordt gerund door Irad Abergel, de zoon van Salomé.

In de bar komen op drie opeenvolgende avonden drie onbekende bezoekers een voor een langs. De eerste is een man die een verhaal vertelt over een echtpaar dat ruziet over vermeend overspel. Na dit verhaal verdwijnt de man. De dag daarna komt een eveneens onbekende vrouw langs die vertelt dat de verhalenverteller een voormalige gevangenbewaarder/beul uit Marokko is, Hassan Ezzemouri. Ook noemt ze de naam van een collega-gevangenbewaarder van Hassan die nu in Amsterdam woont: Yousef Slaoui. Weer een dag later komt een detective langs die op zoek is naar Salomé. Hij blijkt ook de twee vorige onbekende bezoekers te kennen.

Deze drie bezoekers en hun verhalen spelen wat mij betreft een cruciale rol in dit boek. Door deze verhalen wordt een link gelegd tussen verleden en heden, tussen Noord-Afrika en West-Europa, tussen Amsterdam en Parijs, tussen voormalige beulen en hun slachtoffers, tussen Irad en zijn moeder Salomé.

Hannah Melger, de curator en artistiek begeleidster van Salomé gaat naar Irad in Parijs omdat ze wil weten waar Salomé is. Twee schilderijen moeten geveild worden, maar nu zijn deze door het vertrek van Salomé niet meer te vinden. Ze had al eerder in Amsterdam bij het huis van Salomé aangebeld en tot haar verbazing daar een jonge vrouw aangetroffen, Hind. Hind zegt dat zij haar niet verder kan helpen. Ook Irad zegt dat hij niet weet waar Salomé en de schilderijen zijn. Hannah vertelt Irad dat er nu een jonge vrouw in het huis van zijn moeder op de Churchill-laan woont. Daarop besluit Irad om naar Amsterdam te gaan en haar op te zoeken. Ooggetuigen melden later dat in de tuin van dat huis spullen zijn verbrand door een man en ‘de jonge vrouw die al een paar weken in het huis verbleef’. (p. 147)

Deel 2 De pissende pelgrim[2]

In dit deel van het boek volgen we Yousef Slaoui, een uit Marokko afkomstige man die in Amsterdam verzeild is geraakt (‘Amsterdam laat hem onaangeroerd’). Hij heeft een wasserette gehad, maar is aan lager wal geraakt en aan de drank. Op een dag ziet hij opeens Salomé op straat. Hij herkent haar van 30 jaar geleden. Hij was een van haar bewakers/folteraars/ondervragers in de Marokkaanse gevangenis. Hij gaat haar sporen na en ontdekt dat zij schilderes is geworden. Hij neemt zich voor om naar de opening van haar tentoonstelling te gaan en zoekt haar ook thuis op. Hij wil uitleggen dat hij is veranderd, een ander mens is geworden. Hij zegt dat mensen destijds zelfs dachten dat hij de vader van Salomé’s kind was. Salomé schrikt enorm van zijn komst en jaagt hem weg. Door deze ontmoeting met haar voormalige beul raakt ze zo van slag dat ze besluit te vluchten. Weg uit Amsterdam. Geen tentoonstelling, geen veiling van enkele schilderijen. Niemand weet waar ze naartoe is. Ze laat alleen Hbib weten wat er met haar bezittingen moet gebeuren. En ze wil dat hij haar schilderijen die in de kelder liggen verbrandt.

Deel 3 De herrijzenis van Salomé Abergel

Salomé blijkt gevlucht naar Tunis. Dankzij connecties van Hbib heeft ze daar onderdak gevonden bij een gezin, bestaande uit moeder Meryem, zoon Azzedine van in de twintig en dochter Hafsa van middelbare school leeftijd. Salomé is ziek (heeft nog maar één beperkt werkende long). Desondanks rookt ze aan een stuk door en drinkt ze stevig.

Ik herken deze setting van de Proloog van het boek. Daarin wordt geschetst hoe Salomé, oud en uitgemergeld, wordt verzorgd door Meryem en haar dochter. Nu, 300 bladzijden verder, kan ik het verhaal uit de Proloog plaatsen.

Hannah Melger gaat dankzij een tip ook bij dit gezin op bezoek. Ze is niet alleen bezorgd om Salomé, maar vreest ook voor de financiële gevolgen voor haarzelf als Salomé en haar schilderijen niet boven water komen. Moeder Meryem zegt niet te weten waar Salomé is. Door het bezoek van Hannah merkt Salomé dat ze ook in Tunis niet veilig is. Ze besluit per trein naar Djerba te gaan. Azzedine begeleidt haar. Tijdens die treinreis wordt door de verhalen van Salomé duidelijk dat Irad en Azzedine vroeger als kleine jongens met elkaar speelden (‘Jullie zijn uit dezelfde klei gebakken’, p. 313). Ze vertelt ook dat ze al langer naar Tunesië wilde om daar te sterven en dat ze wachtte op een teken. De ontmoeting met Yousef Slaoui was voor haar dat verwachte teken. Ze vertelt hem ook dat ze Hbib heeft gevraagd om haar schilderijen en gevangenisportretten te verbranden. En dat ze dat niet durfde toe te vertrouwen aan haar zoon Irad, omdat hij een lafaard is.[3] Ook wil Salomé dat Azzedine bij haar blijft ‘tot het niet meer nodig is’. (p. 320). Ze belooft hem hiervoor goed te betalen. Ze wil niet eenzaam sterven.

Deel 4. Coda; De angstcahiers

Dit vierde en laatste deel van het boek bestaat uit een achttal fragmenten van teksten die zijn geschreven door een ‘onbekende schrijver’ zoals al eerder in Deel 1 (p. 69) is aangegeven. Het blijkt dat het gaat om een soort dagboek-fragmenten die op aanraden van een psychiater zijn geschreven (p. 386). Deze fragmenten spelen zich af in Parijs en verwijzen naar het ‘eenentwintigste’. Een mysterieus arrondissement, een imaginaire onderwereld die slechts hier en daar opdoemt in de ‘raadselachtige getuigenissen van een stel berooide bejaarden, dieven, uitvreters, vagebonden, papierlozen, krakers, smokkelaars, dichters en muzikanten – onder hen zij die het zoute water van de Middellandse Zee nog uit hun broekspijpen wringen en zij die hen opwachten’. (p. 325) Kortom, het gaat hier om de zelfkant van de samenleving. Een vertrekpunt en beginpunt voor losers waar ook Salomé Abergel ooit heeft rondgedoold.

In deze fragmenten worden meerdere verhalen verteld. Een verhaal gaat over Le Souterraine. Hind komt langs bij Irad en gaat in de bar werken. In een later fragment ontmoet de ik-persoon (de onbekende schrijfster) Hind in de bar en ontstaat er een klik. Het blijkt dat de schrijfster getraumatiseerd is door wat haar is overkomen tijdens haar gevangenschap in Marokko (net als Salomé, dus). Een ander fragment gaat over een bus met Marokkaanse migranten die bij de Spaans-Franse grens staat. Een verhaal over angst van elke migrant: niet toegelaten worden. Weer een ander fragment beschrijft de verwarrende gevoelens van migranten: blijf je je wortels trouw of omarm je het westerse leven. De ik-persoon schrijft over het afgeven op je eigen komaf: ‘ik verachtte alles wat laag, arm en niet-Europees was’. De wens om deel uit te maken van het beschaafde, Europese leven en hoe verkrampt dat is.

In het zevende fragment vertelt de onbekende schrijfster hoe ze gefascineerd is door het leven van Salomé. Haar verhaal zou zijn geëindigd met haar verdwijning, als er niet onverwachts een man opduikt in Le Souterraine. Hind spreekt met hem. Later vertelt Hind aan de schijfster over deze ontmoeting. Irad is dan vertrokken naar Tunesië omdat zijn moeder is overleden. Het blijkt dat deze man Azzedine is. Hij vertelde dat Salomé op het laatst nog haar testament heeft gewijzigd. Naast Irad zal ook Azzedine een deel van de erfenis ontvangen. Sterker nog; de twee mannen krijgen ieder de helft. Maar Hind weet dat er niet veel te verdelen valt. Al haar werk is immers verbrand. Later praat Azzedine nog uitgebreid met de schrijfster over Salomé. Onder andere over het feit dat ze bang was voor ‘de pelgrim’, die haar achternazat. Het lijkt erop dat Azzedine de schijfster met al deze verhalen voldoende stof heeft aangeleverd om later het levensverhaal van Salomé op te tekenen.

Het laatste fragment gaat over de gruweldaden van beulen en bewaarders. De getuigenissen van deze folteraars zijn zeldzaam. En als ze al getuigen portretteren ze zichzelf als slachtoffer, als ‘zielenpoot die gelouterd wil worden’. Dit sluit aan op het promotie-onderzoek van Safae el Khannoussi, de daadwerkelijke schrijfster van het boek Oroppa. Zij doet studie naar de gevangenissen in de Maghreb.

In de ogen van hun slachtoffers nemen deze beulen mythische proporties aan. Het wordt een collectief wezen ‘dat zich in duizendvoud manifesteerde’ (p. 387). Een fantoom dat de naam De Pelgrim kreeg. Als je dat wezen wilt doorgronden, ‘moet je in zijn bed slapen, dezelfde hap van hetzelfde bord nemen, hetzelfde leven leiden’. (p. 390). ‘Het is een monster waarvan we alleen maar kunnen zeggen dat het iets begaan heeft en dat het zich van ons onderscheidt doordat wij dat niet hebben gedaan’.

Ik herken iets van het denken van Hannah Ahrendt in deze omschrijving. Haar bekende uitspraak over ‘de banaliteit van het kwaad’: mensen kunnen in hun rol als beul of gevangenbewaarder heel wreed zijn, maar daarnaast ook een heel normaal leven leiden. Geen monsters, maar heel gewone mensen.

 

TEN SLOTTE

Oroppa gaat over mensen die op zoek zijn naar een goede plek om te wonen. Sommige van hen zijn beulen geweest, sommigen waren slachtoffers. Ze zien geen toekomst meer in hun land van herkomst en maken de overtocht naar Europa. Daar worden ze achtervolgd door hun verleden en door hun afkomst. Ze merken dat ze niet welkom zijn, of niet veilig. Daarom trekken ze verder, weer op de vlucht, zoeken hun heil in verslaving en verdoving. Nergens rust, nergens thuis. Het verhaal heeft geen echt einde of begin. En zeker geen sprookjesachtig ‘lang en gelukkig’- slot. Maar het eindigt ook niet in mineur. Het boek schetst het leven zoals het is. De menselijke conditie van migranten in de 21e eeuw: overleven, geluk zoeken, vallen en opstaan. De schijfster toont daarbij veel compassie voor de mensen aan de rafelranden van de samenleving. Mensen die vaak naamloos en onzichtbaar blijven. Dankzij Safae el Khanoussi maken we met hen kennis en krijgen we begrip voor hun situatie, hun pijn en hun dromen. Dat maakt dit boek, zeker in deze gure tijd waarin migranten worden verketterd, enorm de moeite waard.

 

 

 

[1] Irad realiseert zich later dat zijn moeder in de gevangenis portretten tekende van mede-gevangenen. Maar nooit van hem. Vanwege zijn hazenlip? Dat vindt hij vernederend. (p. 125)

[2] Pelgrim is de verzamelnaam voor alle beulen, verkrachters, gevangbewaarders. (p.94, p. 387)

[3] Uit het boek blijkt echter het tegendeel: Hbib durft het werk van Salomé niet te verbranden. Irad wel, met hulp van Hind.

Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Groeten uit Zeist #15 Een prachtig cadeau van de Oekraïense gemeenschap

Een reactie plaatsen

Een minister die weigert een lintje te geven aan vrijwilligers die vluchtelingen helpen. Boze burgers die met stenen en vuurwerk gemeentehuizen aanvallen omdat binnen vergaderd wordt over de mogelijke komst van een AZC. Het is een gure, grimmige tijd voor migranten en vluchtelingen. Zij worden gezien als een enorme bedreiging; als veroorzakers van allerlei problemen in de samenleving. Opgezweept door de anti-migratie retoriek van politici en media voelen mensen op straat zich geroepen om gebouwen te bekladden, lokale bestuurders te bedreigen, varkenspoten op te hangen, democratische procedures te ontregelen.

Zoveel haat, angst en wantrouwen. Je zou er moedeloos van worden. Of zelf ook boos de straat op gaan. Het helpt mij om op zulke momenten juist op zoek te gaan naar positieve gebeurtenissen, naar kleine succesverhalen, naar hoopgevende activiteiten. Dat zijn meestal zaken die niet de voorpagina halen. Ze gebeuren vooral in stilte of achter de schermen. Met mensen die niet schreeuwen of dreigen, maar gewoon iets doen voor en met andere mensen: buurtwerkers, verenigingen, werkgevers, vrijwilligers, ambtenaren, kerken en scholen.

Eén zo’n mooi initiatief vond laatst plaats in mijn wijk, vlakbij mijn huis. Oekraïners die drie jaar geleden in Zeist zijn terecht gekomen, in chaletpark Dijnselburg, hebben een kastanjeboom geplant in het Thorbeckeplantsoen. De kastanje is een symbool van Kiev, de hoofdstad van Oekraïne. Het is een cadeau voor alle Zeistenaren, uit dank voor de gastvrije wijze waarop de Oekraïners hier zijn opgevangen en geholpen.

Drie jaar geleden, toen Rusland Oekraïne binnenviel, zijn honderdduizenden Oekraïners op de vlucht geslagen. Ruim 300 van hen kwamen in Zeist terecht. Ze werden hier eerst provisorisch opgevangen. Al gauw stelde de gemeente vakantiehuisjes op park Dijnselburg beschikbaar om hen voor langere tijd te kunnen huisvesten. Daar konden ze tot rust komen, hun leven weer wat oppakken, op zoek gaan naar werk en naar scholen voor de kinderen. Inmiddels hebben de meeste volwassenen betaald werk gevonden en weten de kinderen de weg naar school en sportclub goed te vinden.

Dat is in de eerste plaats allemaal gelukt door de enorme inzet van de Oekraïners zelf. Maar zeker ook dankzij de grote steun en de vele inspanningen van o.a. vrijwilligers, de gemeente, ondernemers en scholen. Oekraïners voelen zich hier welkom en kunnen hier een menswaardig leven leiden.

Maar ondanks al die positieve ontwikkelingen blijven er grote zorgen. Over familieleden in Oekraïne, over de vraag of er ooit een rechtvaardige vrede zal komen, over de toekomst (in Nederland blijven of ooit teruggaan naar Oekraïne). Veel blijft onzeker. In ieder geval kunnen de Oekraïners tot eind 2026 op Dijnselburg blijven wonen.

Onthulling door Anna Pryymak en burgemeester Joyce Langenacker (foto Mel Boas, AD)

Ik ben blij met de mooie kastanjeboom in onze wijk. Het is een lichtpuntje in deze gure tijd; een blijvend en hoopgevend symbool. Zo kunnen mensen ook met elkaar omgaan: respectvol en warm.

 

Voor een video-verslag, zie : https://youtu.be/aUrzTMA2OYo

 

 

 

 

 

Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Political science

Een reactie plaatsen

Er zit sinds kort een liedje in mijn hoofd. Tamelijk hardnekkig. Dat komt door Trump. Elke keer als hij een bizar plan aankondigt, en dat gebeurt nu bijna dagelijks, is het alsof er een jukebox in mijn hoofd dat plaatje afspeelt.

Het is het liedje Political Science van Randy Newman. Ik hoorde het liedje voor het eerst in 1976. Ik was 18 jaar en ging Politicologie studeren in Amsterdam. Een vriend raadde me aan eens naar dat liedje met die toepasselijke titel te luisteren. Ik vond de tekst toen heel grappig en absurd.

De studie Politicologie paste bij mij en bij die tijd. Het waren de jaren van het kabinet Den Uyl (de enige linkse regering die we ooit hebben gehad)[1], van de oorlog in Vietnam en het verzet daartegen, van de Koude Oorlog en de (kern-)wapenwedloop, van feminisme en van anti-apartheid. Een roerige tijd waarin het progressieve denken toonaangevend was, zeker op de universiteiten.

In linkse kringen was het machtige Amerika een soort boeman. Het Amerikaanse oorlogsgeweld in Vietnam werd breed veroordeeld, de steun van Washington aan dictators in de ‘Derde Wereld’  werd aan de kaak gesteld en de innige banden tussen politiek, economie en wapenindustrie (het militair-industrieel complex) werden bekritiseerd. Amerika, dat voor onze ouders nog het land van de bevrijders was, werd niet langer gezien als ‘land of the free and home of the brave’. Integendeel.

Ook in de Verenigde Staten zelf liepen schrijvers, studenten, activisten en kunstenaars te hoop tegen de brute Amerikaanse internationale machtspolitiek. Randy Newman was een van hen. In tegenstelling tot Bob Dylan klonk er geen direct protest door in zijn teksten. Hij gebruikte liever een ironische, satirische stijl om zaken aan te kaarten. Zo ook met het liedje Political Science. Hierin laat hij de boze, rancuneuze stem van conservatief Amerika in extreme vorm doorklinken: ‘als de hele wereld tegen ons is, bombarderen we alles en iedereen gewoon plat.’

No one likes us
I don’t know why
We may not be perfect
But heaven knows we try
But all around
Even our old friends put us down
Let’s drop the big one (= een grote kernbom, PtL)
And see what happens

We give them money
But are they grateful
No, they’re spiteful
And they’re hateful
They don’t respect us
So let’s surprise them
We’ll drop the big one
And pulverize them

Asia’s crowded
And Europe’s too old
Africa’s far too hot
And Canada’s too cold
And South America stole our name
Let’s drop the big one
There’ll be no one left to blame us

We’ll save Australia
Don’t want to hurt no kangaroo
We’ll build an all American amusement park there
They’ve got surfing, too

Boom goes London
And boom Paris
More room for you
And more room for me
And every city the whole world round
Will just be another American town
Oh, how peaceful it’ll be
We’ll set everybody free
You’ll have Japanese kimonos, baby
There’ll be Italian shoes for me
They all hate us anyhow
So let’s drop the big one now
Let’s drop the big one now

Het is precies dit liedje dat elke keer in mijn hoofd gaat rondzingen als ik Trump zijn plannen hoor verkondigen: Groenland kopen, Canada inlijven als 51e Amerikaanse staat, het Panama-kanaal inpikken, de Golf van Mexico herdopen in Golf van Amerika (lijkt toch erg op: “South America stole our name”), het deporteren van migranten naar Guantanamo Bay, alle Palestijnen verdrijven uit Gaza en daar een tweede Rivièra ontwikkelen. Dat laatste is bijna letterlijk wat Randy Newman schrijft over Australië: “We’ll build an all American amusement park there”

De satirische songtekst uit de jaren ’70 is ingehaald door de botte en brutale Trumpiaanse werkelijkheid van nu[2]. Toegegeven, Trump dreigt niet met nucleaire wapens, maar hij dropt dagelijks grote politieke en diplomatieke bommen. Sommigen menen dat het alleen maar losse flodders zijn, maar dat vind ik een enorme onderschatting van wat er nu in Amerika aan het gebeuren is. Er staat een enorme ambtelijke zuivering op stapel, politieke tegenstanders worden bedreigd, veroordeelde criminelen krijgen gratie, Big Tech leiders krijgen vrij spel, bondgenoten worden geschoffeerd, de internationale rechtsorde wordt aangevallen.

En je ziet Trump denken: Why not? They all hate us anyhow! So let’s drop the big one now!

 

 

[1] Ik vraag mezelf geregeld af waarom ‘links’ zo vaak de schuld krijgt van problemen in Nederland, terwijl we de afgelopen decennia slechts één kabinet hebben gehad met een linkse signatuur, inmiddels 50 jaar geleden).

[2] In Nederland zie je ook dat de satire werkelijkheid is geworden. Kees van Kooten en Wim de Bie richtten in 1980 de zogenaamde Tegenpartij op. Met Jacobse en Van Es, twee Haagse vrije jongens, als politieke leiders. Het was een persiflage op de destijds opkomende (maar nog erg marginale) rechts-populistische beweging in de Nederlandse politiek. Inmiddels zijn we ruim veertig jaar verder en hebben we een rechts-populistisch kabinet met een aantal bewindslieden die zich zeer bij de Tegenpartij thuis zouden voelen.

Europa, Geen categorie, Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

In vuur en vlam

Een reactie plaatsen

De Olympische Spelen van Parijs 2024 zijn afgelopen. De vlam is gedoofd. Ik heb, net als veel anderen, genoten van de wedstrijden, de prachtige entourage en de mooie prestaties. Bij dit alles heb ik ook elke dag met plezier het logo van de Parijse Spelen voorbij zien komen. Ik verzamel namelijk logo’s waarop een vlam is afgebeeld. En het logo van ‘Paris 2024’ is een fraaie aanwinst.

Ik heb meer van dit soort (digitale) verzamelingen: strandpalen, zadelhoesjes, elastiekjes op straat, logo’s van vervoersbedrijven met dubbele pijlen, metalen plaatjes in het plaveisel, etc.[1] Allemaal alledaagse zaken die ik in het openbaar tegenkom. Ik maak daar dan een foto van en doe ze in verzamelmapjes op mijn laptop. Soms maak ik niet zelf de foto, maar zoek ik naar een passende afbeelding op het internet. Iedereen heeft zijn hobby’s en eigenaardigheden. Ik vind het leuk om dit soort zaken te verzamelen en daar op een gegeven moment iets over te schrijven.

Hierbij een paar voorbeelden uit mijn vlam-logo verzameling:

 

Gouden medaille, vuur en Marianne

Het Olympische logo van Parijs is een fraaie combinatie van drie symbolen: de gouden medaille, de Olympische vlam en Marianne, de personificatie van Frankrijk. Als je goed kijkt zie je deze drie elementen terugkomen in het logo. De ronde vorm en de kleur verwijzen naar de gouden medaille. Binnenin zie je de vlam, omlijst door het kapsel van een vrouw met onderaan haar mond.

De gouden medaille is natuurlijk de hoofdprijs voor elke Olympische atleet. Deze medailles werden voor het eerst uitgedeeld tijdens de tweede (moderne) Olympische Spelen, in 1900. Toevallig ook in Parijs. Op deze gouden medaille staat een afbeelding van Nike, de Griekse godin van de overwinning. Tijdens de sluitingsceremonie van de Olympische Spelen van afgelopen zondag was ook een groot beeld van Nike te zien; een kopie van het beroemde gevleugelde beeld dat tot de topstukken van het Louvre behoort.

Het ontsteken van vuur is een oude Griekse traditie die voor het eerst tijdens de Spelen van Amsterdam (1928) werd geherintroduceerd. Op de Marathontoren was een grote metalen schaal aangebracht waarop elke dag de Olympische vlam werd ontstoken. Daar was een speciale gasleiding voor aangelegd.[2] Sinds ‘Amsterdam’ wordt er bij elke editie van de Olympische Spelen een vlam ontstoken die gedurende het hele evenement blijft branden.

Marianne is het ‘zinnebeeld’ van de Franse Republiek.  Zij staat voor de Vrijheid en de Rede. Haar profiel is terug te vinden op Franse postzegels en Franse euromunten. De afgelopen decennia hebben bekende Françaises als Brigitte Bardot, Catherine Deneuve en Laetitia Casta model gestaan voor eigentijdse versies van Marianne.[3]

Catherine Deneuve stond in 1968 model voor de nieuwe versie van Marianne.

 

Geslaagde Spelen, geslaagd logo

Dit bijzondere drie-in-één logo is een mooi symbool voor de innovatieve en inventieve manier waarop Frankrijk vorm heeft gegeven aan deze moderne Olympische Spelen. De openingsceremonie was niet in een stadion, maar op en rond de Seine. Het centrum van Parijs vormde daarbij het schitterende  decor. Veel wedstrijden vonden plaats op fotogenieke en historische locaties, zowel in Parijs als daarbuiten (Versailles, Marseille, Tahiti). En daarnaast was er bij deze Spelen veel aandacht voor duurzaamheid, inclusiviteit en gender-gelijkheid. Je kunt er over twisten of dat allemaal goed uit de verf is  gekomen, maar vriend en vijand zijn het er over eens dat Frankrijk en Parijs een prachtig visitekaartje hebben afgegeven  waarmee ze miljoenen bezoekers en miljarden televisiekijkers in vuur en vlam hebben gezet.

 

P.S. Mijn broer Paul kwam nog met een interessante aanvulling op mijn verhaal. Het logo van het Italiaanse koffie-merk Moak (zie laatste logo-afbeelding hierboven) laat eigenlijk geen vlam zien, maar drie geur-sliertjes.  Het ontwerp is van de Nederlander Bob Noorda. Hij wilde daarmee laten zien dat het bij goede koffie niet alleen gaat om de smaak, maar ook om de geur: https://www.zoutmagazine.eu/siciliaanse-herinneringen-bob-noorda/ 

 

[1] Ik heb over deze verzamelingen al meerdere blogteksten geschreven. Zie o.a. :

https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2654 (over strandpalen); https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=701 (over zadelhoesjes); https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1870 (over pijlen-logo’s); https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1842 (over smileys).

[2] Zie: https://www.olympischstadion.nl/het-olympische-vuur/#:~:text=De%20oorsprong%20van%20het%20Olympische,aangestoken%20voor%20de%20god%20Zeus.

[3] Zie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Marianne_(symbool)

 

Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij, Verkiezingen Europees Parlement 22 mei 2014

De EU: geen superstaat, wel super belangrijk

Een reactie plaatsen

Op donderdag 6 juni mogen we opnieuw naar de stembus. Dit keer om nieuwe leden van het Europees Parlement te kiezen. Tot nu toe trekken deze verkiezingen weinig aandacht. Het leeft niet.

De meeste mensen weten nauwelijks hoe de EU in elkaar steekt. Dat heb ik ook gemerkt toen ik de afgelopen weken een paar presentaties gaf over de aanstaande verkiezingen voor het Europees Parlement. Dit gebrek aan basiskennis is zorgelijk. Juist bij het ontbreken van feitelijke kennis zijn mensen extra vatbaar voor desinformatie.[1]

Je kunt het de mensen niet verwijten dat ze weinig van de EU weten, vind ik. Er is relatief weinig aandacht voor de EU in de media, het onderwijs en het publieke debat. Dat is jammer want de EU is een samenwerkingsverband dat een grote rol speelt in ons leven. Dat maakt het des te belangrijker dat wij daar als burgers ook enige democratische controle op kunnen uitoefenen. Daar is het Europees Parlement (EP) voor. Toegegeven, de ‘spelregels’ van de EU zijn niet simpel, maar je hoeft ook geen expert te zijn om op hoofdlijnen te begrijpen hoe de EU en het EP in elkaar steken.

Voordat ik nader op die hoofdlijnen en spelregels inga, wil ik graag eerst wat persoonlijke overwegingen en inzichten delen.

 

Steeds relevanter en robuuster

Het gaat de goede kant op met de Europese Unie. Ik durf dit zonder blikken of blozen te stellen. Te vaak horen we negatieve of misleidende geluiden over ‘Brussel’. De EU zou te bureaucratisch zijn, te ingewikkeld, te machtig of juist te machteloos. Maar als je kijkt naar de langere ontwikkelingslijnen van het Europese samenwerkingsproject kun je er niet omheen dat de Europese Unie steeds relevanter, robuuster en vanzelfsprekender is geworden. Denk aan de hereniging van Oost en West na de val van de Muur, de introductie van de Euro, het -moeizaam- oplossen van de financiële crisis die in 2009 uitbrak, de Green Deal, het gezamenlijke optreden tegen Poetin na de inval in Oekraïne, de kritische opstelling tegenover Big Tech bedrijven, de toenemende bescherming van consumenten, het vrije verkeer binnen de EU. Met vallen en opstaan is de EU uitgegroeid tot een relatief goed ingespeeld samenwerkingsverband en een gerespecteerde internationale speler. Geen militaire grootmacht, maar wel een invloedrijke ‘soft power’ die opereert vanuit democratische waarden. Geen wonder dat landen aan de randen van Europa graag lid willen worden van deze club. En kijk ook eens naar Groot-Brittannië waar de meeste mensen tegenwoordig spijt hebben van de Brexit en hopen dat het land zich opnieuw aansluit bij de EU.[2]

Beeld: SIPA

Vanuit het Brexit-kamp werden destijds talloze spookverhalen over de EU verspreid. Uittreding zou gouden bergen opleveren. We weten inmiddels beter. Euro-kritische politici in andere landen binden inmiddels in. Ook Geert Wilders durft niet meer voor een Nexit te pleiten. Kennelijk is Europese samenwerking te belangrijk om zo maar op te geven.

Kortom, de EU blijkt waardevoller en zinvoller dan velen dachten en denken. Dat betekent niet dat alles goed gaat. Als je het met 27 lidstaten eens moet zien te worden zit je lang te overleggen en moet je vaak waterige compromissen sluiten. Maar wat is het alternatief? Ieder land voor zich? Dat werkt niet, zie Brexit. Of een autoritaire leider die iedereen zijn wil oplegt? Dat willen we ook niet. Dus moeten we accepteren dat de EU een toneel is van pappen en nathouden en van moeizame besluitvorming. Natuurlijk moeten we daarbij kijken hoe we het proces van Europese samenwerking effectiever, democratischer en transparanter kunnen krijgen. Dat begint wat mij betreft met meer kennis over de EU, meer media-aandacht, beter EU-onderwijs (elke scholier zou les over de EU moeten krijgen; en natuurlijk ook over het Nederlandse politieke systeem) en een positievere houding van landelijke politici (niet steeds ‘Brussel’ de schuld geven; wij erkennen dat wij zelf een van de medespelers zijn).

 

EP-Verkiezingen: basisgegevens op een rij

Elke vijf jaar wordt er door de burgers van de lidstaten van de EU een nieuw Europees Parlement gekozen. Het EP kent momenteel 720 zetels die verdeeld worden onder vertegenwoordigers van de huidige 27 lidstaten op basis van het aantal inwoners. Hoe meer inwoners een lidstaat heeft, hoe groter het aantal zetels in het EP. Duitsland is koploper met 96 Europarlementariërs, terwijl kleine landen als Luxemburg en Cyprus slecht 6 vertegenwoordigers hebben. Nederland heeft als middelgroot land 31 zetels in het EP.[3] Getalsmatig heeft Nederland dus een bescheiden inbreng in het EP. Bovendien maken alleen de grotere Nederlandse partijen kans op meer dan één zetel in het EP. Ter vergelijking: in de Tweede Kamer zitten 150 volksvertegenwoordigers, dus in Den Haag is de kans dat ook kleine partijen een plekje in het parlement krijgen veel groter.

Om echt invloed uit te kunnen oefenen zitten de Nederlandse Europarlementariërs in politieke groepen of fracties. Zo maken de PvdA-ers deel uit van de S&D-groep (sociaal-democraten) en zitten de vertegenwoordigers van het CDA en de ChristenUnie bij de Europese Volkspartij (EPP, christen-democraten en conservatieven). Daarnaast is er ook nog een groene fractie, een liberale, een rechts-nationalistische, etc. Deze ordening brengt op zich al bijzondere combinaties met zich mee, omdat er veel meer Nederlandse politieke partijen zijn dan fracties in het EP. In het EP lopen de scheidslijnen daardoor anders dan in Den Haag. Zo hokken D66 en de VVD in dezelfde liberale EP-fractie, terwijl europarlementariërs van Groen-Links en de PvdA (met een gezamenlijke lijst in de Tweede Kamer) juist in twee verschillende Europese fracties zitten. Nieuwe partijen als BBB en NSC zeggen dat zij zich gaan aansluiten bij de fractie van de Europese Volkspartij (dus met het CDA en de ChristenUnie).

Huidige fracties in het EP (momenteel 705 zetels)

Uit onderzoek blijkt dat Europarlementariërs tijdens stemmingen vooral de fractie-lijn volgen. Nederlandse EP-leden vormen dus niet een gezamenlijk Nederlands blok, maar stemmen in het EP verdeeld, net als in Den Haag: ze volgen hun politieke kleur.[4]

 

Verkiezingen leiden niet tot een nieuw bestuur

Een groot verschil tussen deze EP-verkiezingen en die voor bijvoorbeeld de gemeenteraad, de provincie of de Tweede Kamer is dat in het geval van EU de verkiezing niet leidt tot een daaruit volgende samenstelling van een nieuw bestuur. Bij Nederlandse verkiezingen, op elk niveau, kiezen we vertegenwoordigers die op lijsten van politieke partijen staan. Daarna gaan die partijen kijken welke partijen samen een meerderheid kunnen vormen op basis waarvan een college van Burgemeester en Wethouders (gemeente), Gedeputeerde Staten (provincie) of Regering (nationaal) samengesteld kan worden. Hoe meer mensen bij Tweede Kamer verkiezingen op de VVD stemmen, des te groter de kans dat de VVD ook in de regering komt. In Europa werkt dat niet zo. De EU heeft namelijk geen regering! In die zin is het wat merkwaardig dat sommige politici toch blijven roepen dat de EU een superstaat is. De EU is geen staat, laat staan een superstaat. De EU-lidstaten zijn vaak juist heel erg verdeeld. De EU kan daarom veel moeilijker een vuist maken dan echte superstaten, zoals de VS, China of Rusland. Er zijn dus ook geen regeringspartijen of oppositiepartijen in het Europees Parlement. Hoe meer Nederlanders op 6 juni op de PvdA stemmen, des te meer PvdA-ers in het EP komen en dat is weer een zetje in de rug van de S&D, maar daarmee houdt het verhaal op. Het zal niet leiden tot een S&D-regering in Brussel, want nogmaals, er is geen EU-regering.

 

Europese Commissie

De Europese instelling die een beetje in de buurt komt van een regering/bestuur is de Europese Commissie. Iedere lidstaat levert elke vijf jaar één commissaris die zich met één beleidsterrein bezig houdt. Voor Nederland zat Frans Timmermans in de Commissie. Toen hij vorig jaar overstapte naar Den Haag werd hij opgevolgd door Wopke Hoekstra. De keuze voor Frans Timmermans stond destijds geheel los van de uitslag van de EP-verkiezing van 2014, maar had meer te maken met het verdelen van interessante banen tussen de grote politieke partijen in Nederland (Timmermans, prominent PvdA-man, werd in 2014 benoemd door Rutte II, een coalitie van VVD en PvdA). Tien jaar geleden is afgesproken dat de grootste fractie binnen het EP na de verkiezingen de kandidaat-voorzitter voor de Europese Commissie mag voordragen. Maar uiteindelijk besluit niet het EP hoe de Europese Commissie wordt samengesteld. Elke EU-lidstaat wijst zelf aan wie namens dat land commissaris wordt in Brussel. Als we straks in Den Haag een nieuwe regering hebben zal deze ook een nieuwe Nederlandse EU-commissaris aanstellen. Een paar maanden na de EP-verkiezingen zal er namelijk ook een nieuwe Europese Commissie aantreden.

Ursula von der Leyen, de huidige voorzitter van de Europese Commissie

 

Invloed en macht

Hoe groot is de invloed van het Europees Parlement? Deze vraag is niet simpel te beantwoorden. Het staat vast dat het EP door de jaren heen steeds meer invloed heeft gekregen. De leden van het EP mogen over steeds meer Europese onderwerpen meepraten en meebeslissen. Die rechten zijn vastgelegd in diverse verdragen die door lidstaten van de EU zijn gesloten (zoals het Verdrag van Amsterdam). In het in 2009 opgestelde EU-Hervormingsverdrag (Lissabon) zijn deze rechten weer verder vergroot. Het EP mag over een groot aantal zaken advies uitbrengen en over steeds meer zaken ook meebeslissen. Ook die meebeslis-onderwerpen zijn vastgelegd. Globaal genomen zijn dit alle onderwerpen waarvan de lidstaten hebben bepaald dat een gezamenlijk beleid wenselijk is en de invloed van de lidstaten beperkt kan worden: milieu, markt, consumentenzaken, landbouw, voedselveiligheid, transport, etc. Meer nationaal-gevoelige zaken als belasting, onderwijs, cultuur, politie/justitie blijven vooral buiten de invloedssfeer van het Europees Parlement. Al met al heeft het EP duidelijk minder macht dan de nationale parlementen in de lidstaten.

In tegenstelling tot de Tweede Kamer (en andere parlementen) mag het Europees Parlement niet zelf met wetsvoorstellen komen. Alle wetsvoorstellen zijn afkomstig van de Europese Commissie. Vervolgens mag het EP (afhankelijk van het onderwerp) een advies uitbrengen of een besluit nemen en uiteindelijk wordt het voorstel besproken in de Raad van Ministers die een uiteindelijk besluit neemt. Die Raad van Ministers wisselt steeds van samenstelling, afhankelijk van het onderwerp. Als het om een milieu-voorstel gaat zijn het de 27 ministers van Milieuzaken van alle lidstaten. Gaat het om transport, dan komen alle 27 ministers van Verkeer bijeen (dus per lidstaat één minister). Zo moet Piet Adema, de Nederlandse minister van Landbouw, een paar keer per jaar met zijn Europese collega’s stemmen over Europese landbouw-voorstellen. Over die voorstellen heeft dus het Europees Parlement mee mogen praten en meedenken. Maar natuurlijk kan ook de Tweede Kamer minister Adema nog eens flink aan de tand voelen over wat hij allemaal bekokstooft met zijn collega’s in Brussel. De praktijk laat zien dat leden van de Tweede Kamer die kans vaak laten lopen, of pas wakker worden, als de handtekeningen in Brussel zijn gezet. En dat terwijl het Verdrag van Lissabon voorziet in een gele kaart procedure. Als nationale parlementen vinden dat Europese voorstellen beter op nationaal niveau opgepakt en ingevuld kunnen worden kunnen zij de Europese Commissie een halt toeroepen.[5]

Dan is er tenslotte nog een speciale club die behoorlijk wat invloed heeft in de EU: dat is de vergadering van regeringsleiders en staatshoofden (de Europese Raad). Enkele keren per jaar komen Rutte, Macron, Scholz en Meloni en alle andere politieke leiders van de lidstaten bijeen om over grote zaken te spreken: hoe gaan we de klimaatproblematiek te lijf, hoe gaan we om met de migratie, hoe stellen we ons op tegenover het Rusland van Poetin, etc. Tijdens dergelijke Top-bijeenkomsten worden vaak vergaande besluiten genomen. Het Europees Parlement heeft daar geen greep op. Dat gebeurt gewoon naast de standaard-procedures van Brussel en Straatsburg. Ook op dit punt heeft de Tweede Kamer eigenlijk meer invloed, omdat Rutte wel in Den Haag ter verantwoording geroepen kan worden, maar niet in Brussel of Straatsburg.

Vergadering Europese Raad (regeringsleiders)

 

Waar gaan de verkiezingen van 6 juni over?[6]

Strikt genomen (en zuinig gezegd) gaat het bij de EP-verkiezingen dus om de verdeling van 31 Nederlandse zetels waardoor het Europese Parlement een tikje socialer, christelijker, liberaler of rechts-nationaler kan worden. Daardoor worden de wetsvoorstellen van de nieuwe Europese Commissie met een iets meer sociale, christelijke, liberale of rechts-nationale blik bekeken en beoordeeld. Dat is dus niet heel wereldschokkend, maar aan de andere kant kun je zeggen dat het goed is dat de EU ook in toenemende mate door een democratisch orgaan als het EP wordt gecontroleerd en ingekleurd. Anders zouden de Europese Commissie en de Raden van Ministers zonder Europese, democratische toets hun werk doen. Nergens ter wereld opereert een soortgelijk parlement dat over landsgrenzen heen bepaalde rechten en machtsmiddelen heeft.

In bredere zin gaat het op 6 juni om wat wij eigenlijk met de Europese Unie willen. De kiezers kunnen een signaal afgeven welke koers de EU zou moeten inslaan. Wat mij betreft gaat het bij de Europese samenwerking niet om wezenlijk andere zaken dan in Nederland. Integendeel, Brussel en Den Haag liggen in elkaars verlengde. Vraagstukken op het gebied van klimaat, landbouw, energie, veiligheid en migratie (de belangrijkste issues bij de laatste Tweede Kamer verkiezingen) spelen natuurlijk ook op EU-niveau. Sterker nog, vrijwel alle grote issues in Nederland hebben een duidelijke internationale dimensie en kunnen niet simpelweg op nationaal niveau aangepakt worden. Die vraagstukken staan ook in Brussel op de agenda. En de EU bepaalt het raamwerk waarbinnen het Nederlandse beleid nader moet worden ingevuld.

 

Stemadvies

Het is niet aan mij om een gericht stemadvies te geven. Dat mag iedereen zelf bepalen. Ik hoop wel dat mensen op grote schaal gaan stemmen. Daarbij wil ik wel een tip geven. Tijdens mijn presentaties van de afgelopen weken merkte ik dat men het juist op EU-niveau moeilijk vond om tot een keuze te komen. Ik hield ik mijn publiek voor dat het kan helpen om je niet te laten leiden door simpele one-liners, Haagse politieke incidenten of tussentijdse opiniepeilingen. Het is zinvoller om op 6 juni in principe dezelfde issues en standpunten te laten meewegen die je in november 2023 voor ogen had bij de Tweede Kamer verkiezingen. Voor de één zal het klimaat het belangrijkste onderwerp zijn, anderen zullen vooral migratie het zwaarst laten wegen, of veiligheid. Ik hoop dat iedereen een goede inhoudelijke afweging zal maken.

 

 

 

Meer weten?

Ik kan iedereen die feitelijke informatie zoekt over de EU en de aanstaande EP-verkiezingen de volgende websites aanbevelen:

https://elections.europa.eu/nl/how-to-vote/nl/

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/verkiezingentoolkit/verkiezingen-europees-parlement-2024

https://www.parlement.com/id/vlumdesb33su/verkiezingen_europees_parlement_2024

https://op.europa.eu/webpub/com/eu-and-me/nl/HOW_DOES_THE_EU_WORK.html

https://eu.stemwijzer.nl/

[1] https://www.nature.com/articles/s41591-022-01713-6?fromPaywallRec=false

[2] Zie o.a.: https://www.theguardian.com/politics/2023/dec/30/britons-brexit-bad-uk-poll-eu-finances-nhs

[3] https://www.parlement.com/id/vlumdesb33su/verkiezingen_europees_parlement_2024

[4] https://www.nrc.nl/nieuws/2019/05/22/nederlanders-vormen-niet-vaak-een-blok-a3961256

[5] https://www.eumonitor.eu/9353000/1/j9vvik7m1c3gyxp/viahjsycnxxx

[6] Ook typisch Europees: De EU verkiezingen vinden niet in alle lidstaten op dezelfde dag plaats. In Nederland gaan we op donderdag 6 juni naar de stembus, omdat we hier nooit in het weekend stemmen. In de meeste andere landen wordt er juist wel in het weekend gestemd.

Communicatie & onderwijs, Europa, Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij, Verkiezingen Europees Parlement 22 mei 2014

Tien jaar Phaestus! Inhoudsopgave 2014-2023

Een reactie plaatsen

Mijn blogsite Phaestus bestaat 10 jaar! In 2014 begon ik met het schrijven van blogs. Over onderwerpen die me dierbaar zijn, bezighouden, opvallen of zomaar te binnen schieten: muziek, politiek, mijn gezin, communicatie en onderwijs (mijn werk), poëzie, reizen, mijn nieuwe woonplaats Zeist, de EU, taal, de actualiteit.

Het schrijven bezorgt mij veel plezier en ik hoop dit nog jaren te blijven doen. Niet in de laatste plaats omdat de afgelopen 10 jaar zoveel mensen mijn blogs hebben gelezen, gedeeld en gewaardeerd. Dat is een enorme stimulans. Hartelijk dank daarvoor!

In totaal heb ik ruim 200 teksten geschreven en geplaatst. Mijn eerste blog in dit nieuwe jaar is geen nieuwe tekst maar een overzicht van alle blogs tot nu toe; in chronologische volgorde.

En de komende maanden op deze plek weer nieuwe teksten. Over namen van luchthavens, over ‘Hier opent’, over de nieuwe boeken van communicatiegoeroes Betteke van Ruler en Wil Michels, over M.C. Escher, over het leesteken ampersand (&), over de Zeister Hernhutters, over de Europese Parlementsverkiezingen, en nog veel meer!

 

2014 Titel Onderwerp en link
1 Een genuanceerde zwart-wit denker Machiavelli en Il Principe (De Vorst)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=24
2 Het schoolslagprincipe USP’s en onderscheidend vermogen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=40
3 Verantwoord Commercieel Samenwerken Hoe om te gaan met commerciële steun

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=235
4 Kiezen voor Europa (serie): Introductie Een serie in thema’s over de rol en plaats van de EU

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=246
5 Kiezen voor Europa (serie) Proloog

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=248
6 Kiezen voor Europa (serie) Geografie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=293
7 Kiezen voor Europa (serie) Geschiedenis

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=308
8 Kiezen voor Europa (serie) Economie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=319
9 Kiezen voor Europa (serie) Cultuur

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=326
10 Kiezen voor Europa (serie) Politiek

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=332
11 Kiezen voor Europa (serie) Epiloog

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=337
12 Voir un ami pleurer De aanslag op het Joods Museum in Brussel

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1771
13 Hallo Jumbo! Jumbo, Magritte en Warhol

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=275
14 COMpositie Kernbegrippen van professionele communicatie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=345
15 Relaties en relevantie Waarom communiceren organisaties?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=357
16 Zijn en Hebben (Etre et avoir) in gedichten en films

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=366
17 Outlet Honden en bejaarden uitlaten

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=376
18 Het ‘hoe’ van communicatie Strategie en communicatie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=381
19 Zwarte Zaterdag Vakantie ervaringen in Italië

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=385
20 Dylan Tribute Concert in Concertgebouw

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=394
21 De koffiecorner Een student kiest een communicatiestrategie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=405
22 Zender en Ontvanger Hoogste tijd om dit begrippenpaar uit te zwaaien

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=410
23 Gerrit Kouwenaar Bij de dood van de dichter Gerrit Kouwenaar

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=427
24 Niets is wat het lijkt, of toch wel? Het husselen van letters

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=438
25 De nieuwe landkaart van Europa Schuivende grenzen in Europa

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=446
26 Teveel reclame Kritiek op een kortzichtige opinie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=453
27 La Superba Het boek van Ilja Leonard Pfeijffer

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=456
28 Burgemeester word wakker Burgemeester is ook media-commissaris

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=462
29 Doe effe normaal Campagne SNS slaat niet aan bij studenten

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=468
30 Wanneer zeg je ‘Henk en Ingrid’… Welke naam zeg je eerst (bij stellen)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=477
31 Kleurenblind Doet huidskleur er toe bij blinden?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=486
32 Generatiekloof Student weet niet wie Lord Byron is

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=497
33 Strategie revisited Nogmaals: over communicatiestrategie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=502
34 In elke klas zit een Mariëlle Een stille studente die goed scoort in de praktijk

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=510
35 Stakkerdjes of Stakkertjes? Hoe spel je verkleinwoorden?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=516
36 De grootste hit van Dylan in NL Welke song is dat?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=523
37 The image as burden Tentoonstelling Marlene Dumas (over Identiteit en Imago)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=530

 

2015 Titel Onderwerp en link
38 Ben ik Charlie De aanslag op Charlie Hebdo

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=542
39 Ben ik Charlie (vervolg) De aanslag op Charlie Hebdo (vervolg)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=551
40 Richting, een naar voorzetsel Het gebruik van het woord richting

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=557
41 Nina Sophia Bij de geboorte van ons eerste kleinkind

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=562
42 Enigma en Dilemma Naar de film The Imitation Game met dochter Lisa

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=571
43 Februaristaking Stilstaan bij antisemitisme

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=576
44 Merknamen De herkomst van merknamen (boek van Riezebos)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=581
45 De vier elementen van communicatie Een koppeling tussen elementen en communicatie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=586
46 Hun strijd, onze strijd Vechten op vreemde bodem

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=595
47 Naast wie ga je zitten Observaties in het openbaar vervoer

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=602
48 De stamhouder Het boek van Alexander Münninghoff

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=608
49 Grandes Lignes Parijs en de grote gebaren

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=614
50 Kennis-Houding-Gedrag Kanttekeningen bij deze communicatie-begrippen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=624
51 Norwegian Wood Haruki Murakami, The Beatles en Bob Dylan

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=639
52 Valt er wat te kiezen Verkiezingen voor het Europees Parlement

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=648
53 H.N. Werkman De druksels van Werkman

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=654
54 CommunicatieNU #2 De nieuwe verzamelbundel van Betteke van Ruler

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=669
55 Heimwee naar Max van der Stoel Herinneringen aan een oud-minister

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=677
56 Peeck & Op de Beeck Twee schrijvers, twee boeken; een vergelijking

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=684
57 Zuivere ketters De vervolging van de Katharen in Frankrijk

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=692
58 Zadelhoesjes en ander reclameleed Hoe goed te adverteren met zadelhoesjes

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=701
59 Ode aan mijn bril Dit jaar ben ik vijftig jaar brildragend

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=713
60 Organisaties en onderscheid Zelfpresentatie en ontwikkelingen op mediagebied

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=728
61 Pluk de dag De dichter Cees Buddingh’

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=739
62 Offerfeest Wat wordt er gevierd tijdens het Offerfeest?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=754
63 Minder, minder, minder Een kwalitatieve afwijzing van andere mensen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=765
64 Afrikaanse vluchtelingen tussen wal en schip Wat doen de EU en de AU?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=772
65 Nog één keer naar Bob Dylan Concert in Carré (november 2015)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=782
66 Een prachtig spoor De bolwerken van Amsterdam (Rob van Reijn)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=793

 

 

2016 Titel Onderwerp en link
67 Suiker, een bitterzoet verhaal Cuba, plantages, Java, slavernij

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=807
68 Waarom het even slikken is vandaag… Bij de dood van David Bowie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=826
69 Geven en Nemen of Delen Seks, intimiteit en communicatie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=836
70 Help, mijn dochter heeft een gymnasium-advies De voors en tegens van het gymnasium

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=846
71 Het Vegetarische Vrienden dilemma In hoeverre wil je je aan anderen aanpassen?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=856
72 Koop geen krant van je geboortedag Maar van de dag erna

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=863
73 Schoolcampus (V&D) Bij het faillissement van Vroom & Dreesmann

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=874
74 Judas, de regisseur van Pasen Het boek Judas van Amos Oz

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=892
75 Het Oekraïne-referendum deugt niet Het verkeerde middel bij deze problematiek

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=906
76 Mijn houvast-huis Het gele huis van Willink en mijn geboortehuis in Velp

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=920
77 9 mei: reden voor feest in Europa De feestdag van de Russen en van de EU

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=931
78 Gastdocent in Litouwen Mijn ervaringen in Vilnius

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=939
79 Matthias Antonie Bij de geboorte van onze kleinzoon

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=953
80 Jan Vertoortelboom en het Vlaamse familieverhaal Het boek De verzonken jongen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=962
81 Een alternatief Nederlands elftal Buitenlandse spelers met een Nederlandse naam

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=967
82 Hello Goodbye Het Britse referendum over de EU

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=986
83 Festival Mijn ervaringen op het North Sea Jazz festival

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=992
84 Je moet er wat voor over hebben Collecteren voor het Rode Kruis

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1000
85 Mooie kerk De gerestaureerde Sint Bavo basiliek in Haarlem

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1007
86 Geniet ervan! Het gebruik van de gebiedende wijs

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1024
87 Vruchtgebruik Waarom Apple Apple heet

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1033
88 Moedige stap van Edith Schippers Opmerkingen bij de Schoo-lezing van deze minister

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1048
89 Moussa en Meursault; rendez-vous met Albert Camus Het boek Moussa van Kamel Daoud als eigentijds vervolg op L’Etranger van Albert Camus

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1063
90 How does it feel? Bob Dylan krijgt de Nobelprijs voor literatuur

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1088
91 Olifantenpaadjes en ezelsbruggetjes Zetjes in de goede richting: hints en nudging

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1097
92 Sint Maarten Een verhaal over chocolade, voetbal, Holleeder en mantelzorg

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1116
93 Bij de dood van Leonard Cohen Een verhaal over Leonard Cohen, Cleopatra, Kavafis en Shakespeare

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1138
94 Mijn gewone, bijzondere moeder Het leven van mijn moeder, Hanna Lam

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1156

 

 

2017 Titel Onderwerp
95 Bijzonder Indonesië Reiservaringen op Java en Bali

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1178
96 Jonge dichters Tim Hofman, Hannah van Binsbergen, Esther Naomi Perquin

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1199
97 Mijn verjaardag op Facebook Gedachten over afstand en nabijheid

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1222
98 Ik weet nog niet wat ik ga stemmen De Tweede Kamer verkiezingen van 15 maart

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1237
99 Morgen naar de stembus Mijn keuze gemaakt

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1246
100 Oek de Jong en Ed van der Elsken De kracht van woorden en beelden

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1258
101 Mijn zoon de gelukszoeker Mijn zoon Lucas gaat op Bali wonen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1273
102 Bipolaire politiek Zwart-wit keuzes bij verkiezingen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1286
103 Geef mij de grauwe, stedelijke wegen Parallellen tussen J.C. Bloem en Walt Whitman

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1300
104 Henk en Ingrid bij de Primark, Jelmer en Sophie bij het Van Gogh museum Dilemma’s tijdens de kabinetsformatie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1306
105 Doe mee aan de migratie-quiz Standpunten van politieke partijen over migratie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1315
106 Papadag en vaderdag De misplaatse term Papadag

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1321
107 Het verhaal van Crystal Palace De link tussen Frank de Boer, Fjodor Dostojewski, Peter Sloterdijk en Samuel Sarphati

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1332
108 Dromen en drama’s in Verona Impressies van een bezoek aan Verona

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1355
109 Oogsten Tradities en de samenhang tussen natuur en cultuur. Boeken van Ger Groot en Erwin Mortier

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1374
110 1987-2017: 30 jaar communicatie-onderwijs Mijn jubileum als HBO communicatie-docent

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1389
111 K. Schippers passé? Ben je belazerd! De betekenis en relevantie van het werk van K. Schippers

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1422
112 Mondriaan als aansteker Hoe ik ooit een titel voor een Mondriaan- tentoonstelling bedacht

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1439
113 31 oktober: gaan we Hervormingsdag of Halloween vieren Oude en nieuwe feestdagen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1460
114 23 oeroude woorden De ontdekking van 23 eeuwenoude stamwoorden

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1482
115 Onthaasten, ontspullen, ontbloten, ontzeuren Spelen met ont-werkwoorden

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1511

 

2018 Titel Onderwerp en link
116 Reclame voor reclame Het etaleren van eigen onvermogen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1540
117 Nepnieuws is geen nieuws Gebruik en misbruik van de term nepnieuws

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1559
118 Wat heeft W.F. Hermans met Heineken en Holleeder te maken? Opmerkelijke parallellen tussen gebeurtenissen rondom deze drie mannen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1573

 
119 De mensen van Maastricht De aantrekkingskracht van deze stad en de rol van haar inwoners daarbij

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1585
120 Gepakt door SuitSupply De twijfelachtige bedoelingen van SuitSupply bij haar nieuwste reclame-uitingen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1592
121 Het oermodel van communicatie (van Shannon & Weaver) is 70 jaar oud. Reden voor een feestje? Dit bekende model was anders bedoeld dan velen denken

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1614
122 Leestip: Van Bach tot bacterie en terug Een pittig boek over taal, communicatie, bewustzijn en begrip

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1646
123 Balinese bruiloft Het huwelijk van Lucas en Santie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1655
124 Winterswijk In de voetsporen van Mondriaan en Komrij

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1686
125 Huishoudtrapje Een ongelukkige valpartij met grote gevolgen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1705
126 Roman Jakobson’s inspirerende kijk op taal en communicatie Een taalkundige die ons veel inzichten biedt op het gebied van taal, taalfuncties en communicatie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1713
127 Wanneer houdt een letter op een letter te zijn De ontwikkeling van de letter E en de vele manieren waarop deze letter wordt afgebeeld

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1726
128 Jinte Maria Bij de geboorte van kleindochter Jinte

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1766
129 Vrouwelijke straatnamen Er moeten meer straten naar vrouwen worden vernoemd

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1777
130 I Amstlvn Het einde van de I Amsterdam letters en een opvallende reactie vanuit Amstelveen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1795
131 Madeira, van Christiani tot Cristiano Enkele observaties tijdens een heerlijke vakantieweek

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1809
132 Beeld en geluid Hoe ik een oud televisie-fragment van mijn vader vond

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1820
133 Vuilcontainer Een oude buurvrouw gaat verhuizen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1833

 

2019 Titel Onderwerp en link
134 De weereld is een speeltooneel De Gijsbreght van Aemstel in het Dylan hotel

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1858
135 Pijl en Logo Saaie logo’s op vrachtwagens

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1870
136 Ik ging naar Brussel om Jacques Brel te zien De bekende zanger blijkt een Vlaming

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1885
137 Openbare klapsigaren, luizenmoeders en fundamentalisten Moet er nog plaats zijn voor bijzonder onderwijs?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1898
138 Stop de verengelsing Nederlandse plaatsen met Engelse namen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1912
139 Communiceren luistert nauw Communiceren begint al in de onderzoeksfase

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1928
140 Verkiezingen voor het Europees Parlement Wat staat er op het spel?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1932
141 Sleutels Sleuteloverdracht van ons nieuwe huis

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1941
142 WP, weg of mee? Gaat de encyclopedie mee naar het nieuwe huis?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1953
143 Van A naar Z Na 33 jaar Amstelveen verhuizen we naar Zeist

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1964
144 Communiceren over communicatie In gesprek met nieuwe eerstejaars studenten

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1972
145 Het Lada-effect Als je het eenmaal ziet…

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1983
146 Je bent wat je draagt Gele hesjes en cappuccino

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1991
147 Elastiekjes op straat Mijn fascinatie voor figuurtjes van elastiek

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2005
148 Kinderen voor kinderen Ik ben trots op het werk van mijn kinderen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2026
149 Het is oké Het verkeerde woord van het jaar

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2036

 

2020 Titel Onderwerp en link
150 Groeten uit Zeist #1: Zeg het niet met Bloemen Wat heeft Karin Bloemen met Zeist te maken?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2052
151 Doelgroepen en deelgroepen Een pleidooi voor een nieuw woord en nieuw denken

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2063
152 Ik-dingen Als dingen menselijke trekjes krijgen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2075
153 Groeten uit Zeist #2: Hendrik Marsman De Zeister dichter en zijn bekende gedicht: Denkend aan Holland zie ik brede rivieren…

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2096
154 Femke Een oude vriendin wordt overvallen op straat

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2108
155 Bij de geboorte van kleindochter Mae Marianne http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2115
156 Studenten in corona-tijd De gevolgen van de pandemie voor mijn studenten

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2120
157 Simone de Beauvoir en Black Lives Matter Parallellen in de strijd voor gelijkwaardigheid

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2130
158 Groeten uit Zeist #3: De voedselbank De achterkant van onze welvaartsstaat

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2144
159 Land van herkomst en land van aankomst Eddy du Perron en Murat Isisk

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2153
160 Enkele gedachten bij de dood van Samuel Paty Bij de dood van Samuel Paty

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2170
161 Mijn vader 1926-1970-2020 Vijftig jaar na de dood van mijn vader

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2179
162 Help, ik ben een soort geworden! Wie denken zij wel dat ik ben?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2184

 

2021 Titel Onderwerp en link
163 Het belangwekkende nieuwe boek van Betteke van Ruler Haar nieuwe boek over communicatiestrategie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2204
164 Op naar de stembus! De Tweede Kamer verkiezingen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2219
165 Groeten uit Zeist #4: De L-flat Klopt de naam van de L-flat wel?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2228
166 Wat kan Europa leren van de Habsburgers Het nieuwe boek van Caroline de Gruyter ‘Beter wordt het niet’

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2246
167 Bob Dylan 80 jaar! Bij de 80e verjaardag van Bob Dylan

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2256
168 Een inwoner van Bulgarije is een Bulgaar… Hoe consequent zijn we in het benoemen van de inwoners van landen?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2272
169 Bij het graf van Albert Camus Op bezoek in Lourmarin

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2276
170 De coach in het onderwijs Wordt de docent een coach? En waar komt de naam coach vandaan?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2293
171 Bij de geboorte van kleinzoon Casper Gerrit http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2306
172 Groeten uit Zeist #5: Straatnamen Straatnamen in Zeist

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2314

 

2022 Titel Onderwerp en link
173 Ontwijnen, ontboeken, ontschermen: nieuwe ont-woorden Nieuwe woorden die met ont- beginnen (vervolg op Blog 115; december 2017)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2333
174 Groeten uit Zeist #6: Plakplaatjes Plaatjes van Zeist sparen.

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2356
175 Eerder genieten Wanneer zal ik met pensioen gaan?

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2377
176 Mannen van zestig Bij het overlijden van vier dierbare personen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2391
177 Bij de geboorte van kleindochter Ni Putu Tori Rosalie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2400

 
178 Kletskassa Ik reken liever af bij een kassière

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2404
179 Mannentas Mijn nieuwste accessoire

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2409
180 Over verhitting De polarisatie in Nederland wordt steeds heftiger

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2409
181 Komijnsplisers en Sjabloonhonger De nieuwe dichtbundel van Marieke Lucas Rijneveld

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2423
182 Go to hell Dante en hedendaagse hellevaarders

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2436
183 A Camping Flight to Lowlands’ Paradise Festivals en vluchtelingen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2453
184 Vlagvertoon De omgekeerde vlag als opgestoken middenvinger
185 Groeten uit Zeist #7: Eikels Eikels en bikers

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2475
186 Morgen weer naar Bob Dylan Dylan treedt weer op in Nederland

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2483
187 This bird has flown: ik ben van Twitter af Waarom ik dit platform gedag zeg

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2492
188 Waar is het lam? De nieuwe bundel van Mustafa Stitou

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2499

 

2023 Titel Onderwerp en link
189 Groeten uit Zeist #8: Dag slager en dag bakker Over vertrekkende middenstanders

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2520
190 Inholland. What’s in a name? Over de naam van de hogeschool waar ik werk

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2559
191 Er mankeert nogal wat aan missen en ontbreken De werkwoorden missen en ontbreken worden vaak door elkaar gehaald

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2576
192 De dubbele waarde van een diploma De betekenis van het behalen van een diploma

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2594
193 Bestemming onbekend Indrukken van een studiereis naar Sarajevo

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2604
194 Het jaar van de scholekster Mijn favoriete vogel

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2615
195 Groeten uit Zeist #9: Zeist is goud waard Het Nederlandse goud komt in de bossen van Zeist te liggen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2628
196 Het is mooi geweest Afscheid nemen van mijn werk

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2638
197 Strandpalen; foto-genieke symbolen van tijd en ruimte Ik maak al jarenlang foto’s van strandpalen

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2654
198 Parlez-vous Français? Vaste woorden-paren op vakantie in Frankrijk

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2665
199 In den beginnen was het Woord De vele parallellen tussen Communicatie en Christendom

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2676
200 Jürgen Habermas laat weer van zich horen Het belang van dialoog en democratie

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2693
201 Nooit meer slapen. Nog eens lezen. Wat valt op als je opnieuw een klassieker leest

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2705
202 Doe het voor de kinderen (Staak het vuren) Brian Eno, Israël en Gaza

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2713
203 Meerstemmigheid en buitenspel-partijen Aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen van 20 november 2023\

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2720
204 De nieuwe baas van het verkeer De PVV van Geert Wilders is de grootste partij geworden

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2729
205 Groeten uit Zeist #10: Sinterklaasfeest Ouderwetse Pieten in Zeist en in mijn kinderboek

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2743
205 Groeten uit Zeist #11: Burgerberaad Burgerberaad levert geen vuurwerk op (en dat is ook de bedoeling)

http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2760

 

Communicatie & onderwijs, Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Jürgen Habermas laat weer van zich horen. Over het belang van dialoog en democratie.

Een reactie plaatsen

 

Habermas? Leeft-ie dan nog?

Dat was mijn eerste, weinig respectvolle reactie toen ik een klein jaar geleden hoorde dat deze gezaghebbende Duitse filosoof een nieuw boek had gepubliceerd. Wat blijkt? Habermas is springlevend en laat nog steeds van zich horen, ook al is hij de 90 jaar gepasseerd.

 

Ik kwam ruim 45 jaar geleden[1] tijdens mijn studie Politicologie in aanraking met het denken van Jürgen Habermas. Habermas schreef over democratie, openbaarheid en media. Zijn artikelen en boeken spraken me inhoudelijk erg aan, maar het kostte me veel moeite om zijn teksten goed te doorgronden. Pagina’s vol abstracte formuleringen in hermetisch Duits. Ik moest iedere zin een paar keer herlezen. Een van zijn bekendste werken, Theorie des kommunikativen Handelns, omvatte maar liefst 1200 pagina’s van dit soort zware kost. Het boek kreeg al gauw de bijnaam ‘het blauwe monster’. In die tijd keken we als studenten dan ook reikhalzend uit naar meer toegankelijke vertalingen en samenvattingen van Habermas’ werk.[2]

Het ‘blauwe monster’

De Nederlandse samenvatting van Kunneman die ik in 1984 aanschafte

Habermas bepleit in zijn werk, heel beknopt gezegd, het streven naar een machtsvrije dialoog tussen burgers, om zo in gezamenlijkheid tot goede openbare menings- en besluitvorming te komen. Habermas ziet dat als een noodzakelijke voorwaarde voor het voortbestaan van een gezonde democratische samenleving. Waar in vroeger eeuwen de macht van vorsten werd gelegitimeerd door een goddelijke grondslag (de vorst was de plaatsvervanger en woordvoerder van God op aarde), zorgden de Verlichting en de Franse revolutie voor een radicale ommekeer. Niet God en de vorst, maar de burgers zelf moesten de dienst gaan uitmaken. Goddelijke soevereiniteit werd volkssoevereiniteit.[3] In de woorden van Habermas: “Omdat in de moderne samenlevingen de legitimerende kracht van het geloof in de goddelijke roeping van de heersende dynastieën niet langer toereikend was, moest het democratische systeem zich als het ware vanuit zichzelf legitimeren”.

Politieke denkers en filosofen uit die tijd hielden zich bezig met de vraag hoe dat alles vorm moest krijgen. John Locke en Jean-Jacques Rousseau propageerden in dat verband een ‘sociaal contract’[4]. In dat contract zouden rechten en plichten van burgers moeten worden vastgelegd. Dergelijke denkbeelden zag je later concreet terugkomen in de komst van nationale parlementen en grondwetten. Nieuwe instituten en spelregels van jonge, 19e eeuwse democratische natiestaten.

Een paar eeuwen later borduurt Habermas op Locke en Rousseau voort. In zijn publicaties (vooral die uit de tweede helft van de 20e eeuw) schetst hij het belang van een open, democratische publieke sfeer. Mensen moeten zonder druk en dwang op basis van argumenten met elkaar overleggen hoe zij maatschappelijke vraagstukken zouden willen aanpakken en oplossen. Hierbij moet het algemeen belang centraal staan. Habermas spreekt in dit verband van communicatieve rationaliteit. Dialoog die leidt tot redelijke besluitvorming.

Hierbij formuleert Habermas twee principes:

  1. Inclusie: alle betrokkenen moeten als gelijkwaardige deelnemers aan het politieke besluitvormingsproces kunnen deelnemen
  2. Deliberatie: het discursieve karakter van de overlegvormen moet waarborgen dat de besluitvorming is gebaseerd op de kracht van argumenten

Habermas waarschuwt daarbij voor actoren die de publieke ruimte bedreigen: kapitalistische bedrijven die niet het algemeen belang maar het eigen gewin centraal stellen, staten die zich teveel macht toe-eigenen, massamedia die een loopje nemen met de waarheid. Anders gezegd, een dergelijke deliberatieve democratie kan alleen gerealiseerd worden als de markt, de staat en de media hiervoor de ruimte bieden. En Habermas stelt dat die ruimte in toenemende mate onder druk is komen te staan. De leefwereld van mensen wordt steeds meer ‘gekoloniseerd’ door het technocratisch-economisch opereren van bedrijven en overheden, waarbij efficiency en controle centraal staan en de menselijke maat uit het oog wordt verloren. Let wel, Habermas schrijft hier al decennia geleden over, bij de opkomst van het neo-liberalisme in het Reagan-Thatcher tijdperk. We zien tegenwoordig meerdere negatieve gevolgen van de doorgeslagen marktwerking en privatisering.

En nu is er dus een nieuw boek van Habermas. Met de indrukwekkende titel: Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit und die deliberative Politik. Het is een eigentijds vervolg op zijn (vrijwel) gelijknamige boek uit 1962[5]. Natuurlijk wilde ik het graag lezen en net als in mijn studententijd heb ik gewacht tot er (in de loop van 2023) een Nederlandse vertaling beschikbaar was. Tot mijn opluchting ontdekte ik dat het slechts om een dun boekje ging, met een nog kleinere kerntekst van 60 pagina’s. Tijdens het lezen raakte ik opnieuw in de ban van Habermas. Misschien zelfs nog wat meer dan vroeger. Want destijds was ik als student politicologie vooral geïnteresseerd in politieke procedures en instituties. Maar sindsdien heb ik ruim 35 jaar als docent communicatie gewerkt en ben ik me juist ook in communicatieve processen gaan verdiepen. Bij Habermas komen beide interessegebieden samen: het politieke en het communicatieve.

In zijn nieuwste boek plaatst Habermas zijn belangrijkste thema’s (publieke sfeer, open discours, deliberatieve democratie) in de tegenwoordige tijd. Hij schetst daarbij de hedendaagse kansen en bedreigingen die door digitalisering en het wijd verbreide gebruik van social media zijn ontstaan. Voor een open gesprek en een vrije uitwisseling van gedachten is een goede informatievoorziening noodzakelijk. Betrouwbare media zijn daarbij een belangrijke voorwaarde. Bij ‘klassieke’ massamedia (radio, dagbladen, televisie) zorgen professionals aan de hand van journalistieke beroepscodes voor de selectie en presentatie van nieuwsberichten. In de woorden van Habermas functioneren zij als “gatekeepers voor de informatiestromen waaruit de burgers hun publieke opinie destilleren”.

Habermas stelt zich de vraag hoe dat nu werkt in de huidige tijd van social media. Deze platform-media zorgen ervoor dat iedereen “het lege raamwerk met eigen communicatieve content” kan invullen. Daar gaat een enorm egalitaire werking vanuit. Op deze nieuwe sociale platforms is iedereen auteur. Habermas ziet dat als een potentieel pluspunt. In principe maakt dit het makkelijker voor iedereen om aan het maatschappelijke debat deel te nemen. Maar Habermas ziet ook schaduwzijden. Social media worden inhoudelijk niet gereguleerd. Iedereen kan posten wat hij/zij wil. Ophef en sensatie leveren meer views en likes op dan genuanceerde beschouwingen en achtergrond-analyses. Habermas wijst daarbij op het gevaar van de vorming van echokamers en filterbubbels.[6] Versterkt door de sturende kracht van algoritmes (en het commerciële verdienmodel daarachter) ontmoeten gebruikers van social media vooral gelijkgestemden en ontvangen zij met name berichten die hun eigen meningen en opvattingen bevestigen. Bovendien is de kans op het verspreiden van nepnieuws op social media groter, omdat er geen inhoudelijke controle plaatsvindt.

Habermas wijst ook op een bij-effect van de populariteit van nieuwe media: de klassieke media komen onder druk te staan. In een poging om de concurrentie met social media het hoofd te bieden signaleert hij een neiging om in de berichtgeving meer aandacht te besteden aan emoties en vermaak.[7] Dat gaat ten koste van de gedegen, evenwichtige informatievoorziening die bij kranten, radio en televisie van oudsher meer was gewaarborgd. Aan de andere kant ziet hij ook dat er nog steeds een markt is voor kwaliteitsmedia. Juist door het gedegen journalistieke werk en de ruimte voor achtergrondverhalen. Dit bleek ook in corona-tijd; in tijden van crisis of grote maatschappelijke onrust neemt de waardering voor en het gebruik van kwaliteitsmedia als betrouwbare bron van informatie toe.[8]

Habermas’ slotwoord is duidelijk. De nieuwe platforms moeten inhoudelijk aansprakelijk worden gesteld voor de nieuwsberichten en meningen die worden gedeeld, ook al worden deze niet door de platforms zelf geproduceerd. Hij maakt hier een belangrijk en cruciaal punt van, met een beroep op de grondwet. Als wij met elkaar een goed functionerende democratische samenleving nastreven, dan is het een “grondwettelijke verplichting om een mediastructuur in stand te houden die het inclusieve karakter van de openbaarheid en het deliberatieve karakter van de openbare menings- en wilsvorming mogelijk maakt”.

Kijk, dat is nog eens een statement. Vrij vertaald: fijn dat iedereen op Facebook, X en TikTok kan doen en laten wat hij/zij wil, maar dat ontslaat dergelijke platforms niet van de verantwoordelijkheid om alle content goed te redigeren. Gebruikers zijn niet alleen consumenten, maar ook burgers. En burgers in een democratie moeten kunnen beschikken over goede, pluriforme, betrouwbare informatie.

Als je het zo op een rijtje zet, zijn die teksten van Habermas misschien moeilijk te doorgronden, maar z’n principes zijn klip en klaar. Volgens sommige critici is het erg naïef om te denken dat burgers in een machtsvrije context tot gemeenschappelijke besluitvorming zouden kunnen komen. Voor anderen is het werk van Habermas juist te radicaal, te kritisch ten opzichte van de vrije markteconomie.

Het denken van Habermas biedt mij een relevant raamwerk waarbinnen de krachten van staatsmacht, media en markt in samenhang worden gepresenteerd en waarbij factoren die de democratie verbeteren of belemmeren worden benoemd. En zolang er geen beter alternatief voor de democratie is bedacht, hebben we veel baat bij denkers die aangeven hoe we de democratie en de grondrechten van burgers kunnen bewaken en versterken. Dat geldt zeker voor denkers van boven de 90 jaar die zelf aan den lijve hebben ervaren hoe het is om in een wrede, moorddadige dictatuur te leven.

Vielen Dank, Jürgen Habermas!

 

NASCHRIFT:

Ik heb na publicatie van dit bericht meerdere reacties op LinkedIn ontvangen. Mensen vroegen mij hoe sociale media adequaat hun content zouden kunnen modereren en redigeren. Op 3 oktober trof ik een interessant opiniestuk van Haydee Sheombar in NRC aan dat precies op die vraag ingaat:

https://www.nrc.nl/nieuws/2023/10/03/stel-dezelfde-eisen-op-sociale-media-als-in-de-echte-wereld-a4176060

 

 

[1] Vele jaren later kwam ik opnieuw in aanraking met het werk van Habermas. Dat was tijdens mijn promotie-onderzoek naar de invloed van media op de publieke opinie ten aanzien van de EU. Habermas toonde zich een warm pleitbezorger van een Europese Grondwet en van verdere versteviging van de democratische grondslag van de EU.

[2] Een bekend voorbeeld is de samenvatting die Harry Kunneman begin jaren ’80 schreef: Habermas’ theorie van het communicatieve handelen; een behapbaar boek van 150 pagina’s.

[3] Zie o.a. Ger Groot in zijn prachtige boek De geest uit de fles (Inleiding).

[4] Pieter Omtzigt toont zich met zijn partij Nieuw Sociaal Contract in zekere zin een navolger van Rousseau.

[5] Strukturwandel der Öffentlichkeit

[6] Diverse onderzoeken naar het bestaan van echokamers leveren verschillende uitkomsten op. Sommige onderzoekers zien dezelfde fragmentering die Habermas signaleert. Anderen laten resultaten zien die de werking van echokamers juist relativeren (zie ook: https://rcommunicationr.org/index.php/rcr/article/view/94 )

[7] In een recent artikel van Rob Wijnberg (de Correspondent) wordt deze tendens duidelijk geïllustreerd: https://decorrespondent.nl/14821/hoe-onze-mediacratie-een-wantrouwenmachine-werd/9b8b7d0e-a48a-0b91-01d4-82ddb456a256

[8] Veel van deze thema’s komen ook ruim aan bod in de laatste edities van het boek De Media-Explosie van (oud-collega) Kees van Wijk. Ik heb in de 5e en 6e druk van dit boek aan meerdere hoofdstukken meegeschreven.

Europa, Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

Parlez-vous français?

Een reactie plaatsen

Toen ik als kind voor het eerst naar Frankrijk op vakantie ging, leerde mijn vader mij twee woordjes: Oui en Non. Daarmee zou ik me als 6-jarige voldoende moeten kunnen redden, vond hij. Ik moest dan wel het juiste woord op het juiste moment zeggen. Hij illustreerde dat met een Sam en Moos grapje.

Sam en Moos gingen naar Parijs. Sam zei tegen Moos dat je overal ‘oui’ moest zeggen; dat was beleefd. In een café kwamen ze een vervelende man tegen die hen boos aankeek. ‘Zoeken jullie soms ruzie met mij?’, vroeg de boze man in het Frans. Moos antwoordde glimlachend ‘oui’ waarna hij een klap in zijn gezicht kreeg. Geschrokken gingen ze naar buiten. Misschien kun je voortaan maar beter ‘non’ zeggen, raadde Sam aan. De volgende dag kwamen ze de kwaaie Fransman op straat tegen. “Heb je nog niet genoeg klappen gehad?”, riep hij naar Moos. Waarop Moos ‘non’ zei en opnieuw een oplawaai kreeg.

Ik weet niet of deze mop pedagogisch gezien verantwoord was. Ik durfde in ieder geval tijdens die vakantie niet heel duidelijk ‘oui’ of ‘non’ tegen Franse speelkameraadjes te zeggen. Bang dat ik ook klappen op zou lopen.

Sindsdien heb ik Frankrijk tientallen keren bezocht en is mijn woordenschat, mede dankzij de goede basis die ik op de middelbare school heb gekregen, er fors op vooruitgegaan. Tijdens mijn laatste bezoek aan Frankrijk, een paar weken geleden, viel het me op dat je steeds dezelfde begrippenparen tegenkomt. Ik heb daar een overzicht van gemaakt, als een uitgebreide 2.0 versie van het simpele Oui-Non lesje uit mijn kindertijd. Iedere toerist, ook als hij de Franse taal niet echt machtig zijn, zou zich aan de hand van deze duo-woorden redelijk wegwijs moeten kunnen maken.

Als je voor een deur staat poussez tirez
Als je op het terras zit du vin rouge du vin blanc
Als je de weg kwijt bent à gauche à droite
Als je onder de douche staat chaud froid
Als je een glaasje water wilt plat pétillant
Als je een bezienswaardigheid bezoekt ouvert fermé
Als je een steak bestelt à point saignant
Als je nodig moet femmes hommes
Als je wilt weten wat voor weer het wordt pluie soleil
Als je op de snelweg rijdt bouchon fluïde
Als je iemand groet bonjour au revoir
Als je op zoek bent naar jezelf[1] être avoir

 

Tot zo ver deze spoedcursus. Je zou je met deze basislijst een beetje moeten kunnen redden als je Frankrijk bezoekt. En mocht dat toch niet lukken, dan kun je steeds vaker ook met Engels uit de voeten. Dat is echt een groot verschil met vroeger. Tegenwoordig spreken veel Fransen, met name de jongeren, ook Engels. Vaak met een charmant accent! Parlez-vous anglais? Oui? Non?

 

[1] Ik schreef bijna 10 jaar geleden een blog over être en avoir. Zie: http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=366