Een van de voordelen van het pensionado-bestaan is dat je buiten de vaste vakantieperiodes op reis kunt gaan. Zo waren wij in september 10 dagen in Noord-Italië. Op de heenweg reden we via Duitsland en Zwitserland. Op de terugweg via Frankrijk en België. Een klein rondje Europa. Deze vakantie heeft mooie ervaringen en ontmoetingen opgeleverd. En een paar vragen.

Albert Helman in Airole

We hadden een huisje geboekt in het Italiaanse dorpje Airole, 20 kilometer ten noorden van Ventimiglia en San Remo. Vlakbij de Franse grens. Airole is een schilderachtig plaatsje op een heuvel, met een wirwar aan steegjes en op elkaar gestapelde huizen. We hoorden dat het dorp in 1945, aan het einde van de oorlog, was gebombardeerd door de Duitsers, omdat er zoveel partizanen woonden. In de jaren ’50 werd het dorp ‘ontdekt’ door Nederlanders, veelal oud-verzetsmensen, kunstenaars en avonturiers. Ze konden daar voor een habbekrats een huis kopen en hielpen mee bij de wederopbouw van Airole. Veel van hun kinderen en kleinkinderen zijn Airole trouw gebleven en hebben daar nu ook een (vakantie-)huis.

Albert Helman (foto Literatuurmuseum)

Een van die pioniers in de jaren ‘50 was de schrijver Albert Helman. Ik kende hem alleen van naam, maar in Airole kwam hij een stukje dichterbij.  Een oudere Italiaanse dame was zo vriendelijk om ons het huis te laten zien waar Helman heeft gewoond. En een Nederlandse Airole-veterane vertelde ons dat ze als kind Albert Helman kende en hem ‘oom’ noemde.

Toen ik op het internet naar meer informatie over Albert Helman op zoek ging, viel ik van de ene verbazing in de andere. Een opmerkelijke, veelzijdige man die bijna de hele 20^e eeuw heeft meegemaakt. Geboren in Paramaribo in 1903. Op jonge leeftijd vertrokken naar Nederland. Hij vocht mee met de Republikeinen in de Spaanse burgeroorlog, hielp Joodse mensen die naar Nederland waren gevlucht in de jaren ’30, was verzetsstrijder, musicus, schrijver, minister in Suriname. Een ware kosmopoliet die woonde in (o.a.) Suriname, Amsterdam, Spanje, Tobago, Italië (Airole) en tenslotte weer in Amsterdam, waar hij in 1996 overleed. Een bijzondere man die veel heeft gedaan en meegemaakt. Toen ik dit allemaal las dacht ik: waarom wist ik dat niet, waarom is deze man niet bekender geworden? Waarom heeft Albert Helman niet meer aandacht en waardering gekregen?[1]

Spreeuwen aan de Saône

Voordat ik op vakantie ga, probeer ik altijd een boek te vinden dat zich afspeelt in de plaats/de regio die ik ga bezoeken; om mijn vakantiebeleving een extra accent te geven. Het boek ‘Steinz, gids voor de wereldliteratuur’ is daarbij mijn vaste raadgever. In dat boek las ik dat de schrijver Italo Calvino in San Remo is geboren, vlakbij onze bestemming Airole. Calvino is net als Helman een naam die ik wel vagelijk ken, maar niet veel meer dan dat. Op het internet las ik een paar positieve stukken over zijn boek Palomar. Een boek vol scherpzinnige observaties over alledaagse zaken. Het lukte me niet meer om het boek voor ons vertrek aan te schaffen. Tijdens ons verblijf in Italië heb ik niet meer aan Italo Calvino gedacht, maar op de terugreis naar Nederland opeens wel. We maakten namelijk een tussenstop bij een mooie B&B vlak onder Dijon. De eigenaresse raadde ons een restaurant aan in een nabijgelegen stadje, fraai gelegen aan de Saône. We streken neer op een mooi terras aan het water.

Toen de avond viel begon een grote groep spreeuwen aan een magische dans hoog in de lucht. Op onnavolgbare wijze draaiden de vogels van links naar rechts en van onder naar boven. Alsof een onzichtbare dirigent instructies gaf. Bij het zien van dit prachtige schouwspel schoot mij het gedicht Zwermen van Ingmar Heytze te binnen:

Ze doen het niet voor ons, en toch:
wat zijn ze mooi, één ontelbaar wezen
dat kan worden wat het wil, wervelend
langs de rafels tussen dag en nacht,
licht dat komt of gaat.

Zwermen is de soort verzamelen,
slaap en voedsel vinden, veilig zijn
voor de sperwer, op snelheid blijven
om niet te botsen, zeven anderen
in de gaten houden om te zwenken.

Er is geen verstand dat alles stuurt,
geen meesterhand die vormen maakt
met duizenden spreeuwen als penseel.
Ware wonderen gebeuren zonder plan
vooraf. Mensen zoals jij en ik begrepen

lang geleden al waarom er zwermen
bestaan. Alleen vliegen is te zwaar.

Dit gedicht verwoordt precies wat wij die avond voelden en dachten. En dankzij deze tekst moest ik op dat moment opeens weer aan het boek Palomar van Italo Calvino denken. In een van de stukken die ik over dat boek had gelezen stond ook een passage over de vlucht van spreeuwen: ‘honderden en nog eens honderden aparte lichamen die gezamenlijk één enkel object vormen, zoals een wolk of een rookpluim’. Ik vroeg me af of Ingmar Heytze bekend was met deze tekst van Italo Calvino? Zou hij deze woorden hebben gebruikt als inspiratiebron voor zijn gedicht?

Het gevoel dat overheerste op die prachtige laatste avond aan de Saône (het was ook nog eens volle maan): nu is de cirkel van deze vakantie helemaal rond.

Zo leverde deze vakantie een paar mooie ontmoetingen en ontdekkingen op. En een paar vragen om later nog eens uit te pluizen. Plus een paar boeken om op mijn verlanglijst  te zetten: De Stille Plantage van Albert Helman en Palomar van Italo Calvino.

[1] Albert Helman is een pseudoniem. Zijn officiële naam was Lou Lichtveld. Er is overigens 10 jaar geleden wel een biografie over hem verschenen onder de veelzeggende titel ‘Rusteloos en overal’.

De foto bovenaan deze tekst laat het dorpsplein van Airole zien, een soort openluchttheater waar bewoners en bezoekers iedere avond samen komen om bij te praten.

Het nieuwe museum Fenix in Rotterdam heeft grote indruk op mij gemaakt. Niet alleen de collectie, maar ook het gebouw zelf en de historische locatie bieden een veelzijdig en indrukwekkend beeld van het centrale thema: migratie. Zoals de mythologische vogel Phoenix uit zijn eigen as herrees is hier een complex van oude pakhuizen van de Holland Amerika Lijn compleet omgetoverd tot een groot en gastvrij bezoekerscentrum. Met als blikvanger een omvangrijk labyrintisch kunstwerk op het dak.

Het is een tornado van metaal waarin je als bezoeker omhoog kunt lopen en steeds de keuze hebt om links of rechtsom te gaan. Zonder te weten waar je precies uitkomt. Symbolischer kan het niet.

Wie uiteindelijk bovenaan komt wordt beloond met een fantastische uitzicht over de skyline van Rotterdam. Met pal voor de deur het bekende Hotel New York en de kade waar honderdduizenden Nederlanders in de vorige eeuw zijn vertrokken om elders een nieuw bestaan op te bouwen.

Hoewel migratie tegenwoordig voor veel politici het belangrijkste politieke issue lijkt, is het geen nieuw verschijnsel. Het museum laat zien dat migratie van alle tijden is. Door de eeuwen heen hebben mensen overal ter wereld hun spullen bij elkaar gepakt om op zoek te gaan naar een nieuwe plek om te wonen en te leven. In Fenix zie je dat er uiteenlopende redenen zijn waarom mensen huis en haard verlaten en naar een ander land vertrekken. Bijvoorbeeld als ze worden getroffen door oorlog, hongersnood of door een natuurramp. Maar ook als ze worden vervolgd, als ze geen perspectief hebben op een goed leven of als klimaatverandering hun bestaan bedreigd. Er kunnen ook positieve drijfveren zijn om te emigreren: als mensen verliefd worden op iemand uit een ander land, als er een baan of studie in het buitenland lonkt, of als het avontuur hen roept. Wat de reden ook is, al deze mensen zijn migranten.

Museum Fenix laat het thema migratie in vier grote tentoonstellingsruimten aan bod komen. Eén ruimte bestaat uit een collectie van bijna 200 foto’s. Gemaakt in 55 landen. Dat feit alleen al laat zien hoe zeer migratie een universeel thema is. De foto’s vertellen het verhaal van migratie in de vorm van een reisverslag met drie stadia: het vertrek, onderweg en de aankomst. Het zijn aangrijpende beelden. Ze laten de existentiële emoties van de migranten zien: angst, wanhoop, heimwee, ontgoocheling, onzekerheid, maar ook hoop, warmte en blijdschap.

In de tweede ruimte staan niet de beelden, maar de verhalen centraal. Deze ruimte staat bomvol koffers. Een koffer is bij uitstek het symbool van de migrant. Net als de tornado op het dak zijn ook deze koffers opgesteld als een soort labyrint waar je als bezoeker doorheen kunt lopen. Een groot aantal koffers heeft een speciaal label waar je met een audio-apparaatje contact mee kunt maken. Op dat moment vertelt een stem het verhaal van een specifieke migrant. Dat maakt het heel persoonlijk. Al die stemmen bij elkaar vormen een bonte waaier van motieven en ervaringen van migranten.

De twee andere expositiezalen bevinden zich op de eerste verdieping en laten allebei een grote verscheidenheid aan kunstvoorwerpen en objecten zien die te maken hebben met het thema migratie: tekeningen, installaties, schilderijen, boeken, beelden, etc. Er is zelfs een boot te zien waarop migranten de overtocht van Noord-Afrika naar Lampedusa hebben gemaakt. Het zien van deze eenvoudige boot maakt meer indruk dan een willekeurig nieuwsbericht over migratie op televisie. Net zoals in andere musea spreekt het ene voorwerp mij meer aan dan het andere, maar ik merk dat in Fenix ieder object als een mozaïekstukje bijdraagt aan het gehele beeld.

Zo vormt het Fenix museum met z’n gebouw, locatie en collectie een indrukwekkende totaal-ervaring. Een museum dat is opgezet rondom een urgent maatschappelijk vraagstuk. Een vraagstuk dat tot felle politieke debatten en heftige maatschappelijke botsingen leidt. Het museum reikt geen oplossingen aan. Het laat vooral zien dat migratie over mensen gaat. Hier geen statistieken, one-liners of abstracte formules, maar beelden en verhalen van echte mensen. Die om welke reden dan ook elders een nieuw bestaan proberen op te bouwen. Ook daarom is de naam Fenix zo goed gekozen.

Deze totaal-ervaring heeft me, ook dagen na mijn bezoek, aan het denken gezet.

Denken met pijn aan de tientallen jonge mensen die onlangs bij Ceuta zijn omgekomen.

Denken met afschuw aan de discriminatie en haat jegens migranten in Nederland die steeds openlijker en brutaler wordt geuit.

Denken met warmte aan de vele studenten met een migratie-achtergrond die ik tijdens mijn carrière als docent heb ontmoet.

Denken met afkeuring aan die migranten die misbruik maken van geboden voorzieningen.

Denken met waardering aan de vaklui uit Kosovo, Turkije en Oekraïne die de afgelopen weken bij ons thuis allerlei klussen hebben gedaan.

Denken met boosheid aan de mensen die het huis van een Syrische gezin met verblijfsstatus in Twente meerdere keren hebben aangevallen.

Denken met verontwaardiging aan mensen die migranten gouden bergen beloven of grof geld verdienen aan mensensmokkel.

Denken met schaamte aan de Nederlands politiek die al jarenlang niet in staat blijkt om een rechtvaardig, duurzaam, strikt en humaan migratie-beleid te ontwikkelen.

Denken met trots aan onze oudste zoon die tien jaar geleden vertrok naar Indonesië en daar een goed en gelukkig leven heeft opgebouwd.

Op de dag dat bekend wordt dat PVV kamerlid Maikel Boon rechtbanktekeningen met AI heeft gemanipuleerd, bezoek ik de tentoonstelling Metamorfosen in het Rijksmuseum. Ik zie een grote selectie schilderijen, beelden, wandtapijten, foto’s en installaties die allemaal gebaseerd zijn op het beroemde boek Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius (43 vC – 17 nC). Dit 15-delige dichtwerk bevat een keur aan bekende mythen en sagen uit de klassieke oudheid. Met als gemene deler de gedaanteverwisselingen of transformaties van goden en gewone stervelingen. Ovidius laat zien dat alles en iedereen aan verandering onderhevig is.

“Geen enkel ding in dit heelal, geloof me, gaat teloor,

maar alles wisselt en vernieuwt”

De door Ovidius bijeengebrachte mythologische verhalen spreken al eeuwenlang tot de verbeelding en vormen een belangrijke inspiratiebron voor beeldend kunstenaars, componisten en schrijvers. Ga maar na, een god die in een dier verandert, een vrouw die met haar blik iedereen kan verstenen of een nimf die een boom wordt. Dat zijn prachtige verhalen om uit te beelden. In die zin is het een heel goed idee van het Rijksmuseum geweest om uiteenlopende kunstwerken rondom dit thema bij elkaar te brengen.

Mijn Metamorfosen-‘verzameling’: boek, knipsels, kaarten

Ik maakte als scholier uitgebreid kennis met de Griekse mythologie en ik heb destijds ook passages uit Metamorfosen moeten vertalen. Na mijn schooltijd heb ik de gehele Metamorfosen gelezen in een mooie vertaling van M. d’Hane-Scheltema. In die tijd is de ‘alles verandert’-gedachte een soort levensmotto voor me geworden. Wat dat betreft had ik vooraf ook hooggespannen verwachtingen van deze tentoonsteling. Maar die zijn niet helemaal zo uitgekomen. Na afloop had ik gemengde gevoelens. Ik had prachtige werken van wereldberoemde kunstenaars gezien, maar toch knaagde er iets. Ik kon niet precies de vinger op dat gevoel op leggen, totdat ik die avond op televisie hoorde van die manipulerende PVV-er.

De door Maikel Boon bewerkte tekening. bron; De Telegraaf

Maikel Boon heeft er bewust voor gekozen om beelden te transformeren, om mensen op een rechtbanktekening een grimmiger, negatiever uiterlijk te geven. Dat is een geniepige metamorfose die ten koste gaat van anderen. Ook op de tentoonstelling van het Rijksmuseum zie je voorbeelden van transformaties die bedoeld zijn om anderen te misleiden of te overrompelen. In veel gevallen nemen goden een andere gedaante aan om jonge vrouwen te verleiden of zelfs te ontvoeren en te verkrachten (de woorden roof en rape zijn aan elkaar verwant). Ik kende die klassieke verhalen natuurlijk al vanaf mijn middelbare schooltijd, maar door in het Rijks al die afbeeldingen te zien met in mijn achterhoofd de moderne verhalen over Epstein, #MeToo en de manosfeer voelde ik me wat ongemakkelijk. Waar had ik nu eigenlijk naar staan kijken? Waren het niet vooral scenes van machtsmisbruik, manipulatie en grensoverschrijdend gedrag? Zo ontdekte ik de oorzaak van mijn  gemengde gevoelens over deze tentoonstelling: veel fraaie kunstwerken, maar ook uiterst pijnlijke onderwerpen.

Een dag later ebde dat gevoel weer wat weg. Ik bedacht me dat Ovidius bekend stond als criticus van de Romeinse elite. Hij werd vanwege die kritiek zelfs op een gegeven moment verbannen naar een uithoek van het Romeinse Rijk, waar hij zijn Metamorfosen voltooide. Heeft hij in feite niet met zijn beroemde boek de mensen van zijn tijd een spiegel willen voorhouden? Een spiegel die laat zien hoe macht kan corrumperen, hoe mannen misbruik kunnen maken van vrouwen, hoe mensen zich vaak beter voordoen dan ze zijn? En is het niet juist de kracht van het werk van Ovidius dat hij thema’s heeft verwoord die door de eeuwen heen, tot op de dag van vandaag herkenbaar zijn? Denk alleen maar aan het absurde plaatje van Trump waarop hij als Jezus staat afgebeeld. Dat sluit naadloos aan bij de thematiek van Metamorfosen.

Dankzij Ovidius weten we dat gedaanteveranderingen en manipulaties van alle tijden zijn. In mensen kunnen monsters huizen, maar ook engelen (eerlijk is eerlijk, in Metamorfosen staan ook een paar verhalen waarin de deugd het wint van de ondeugd). Daarbij kent elke tijd zijn eigen middelen om die transformaties over te brengen. Via klassieke gedichten, spotprenten, kluchten en pamfletten tot moderne middelen als televisie, social media en AI. Wie de ontwikkeling van media door de eeuwen heen bestudeert ziet een duidelijke ontwikkelingsrichting: bij elke media-innovatie wordt de werkelijkheid een beetje beter benaderd: zwart wit wordt kleur, mono wordt stereo, stilstaand beeld wordt bewegend beeld. We beleven nu de opkomst van Artificial Intelligence. Met machtige Big Tech bazen die zich gedragen als moderne goden. Hun technologische vindingen hebben ons veel goeds te bieden, maar kennen ook negatieve, ontwrichtende kanten als deepfakes, privacy-schendingen, nepprofielen en desinformatie. Met een paar muisklikken kunnen beelden, stemmen en situaties gemanipuleerd worden. Echt en onecht vallen niet meer te onderscheiden.

Wat zou Ovidius van deze ontwikkelingen hebben gevonden? Welke beeldende verhalen zou hij, als hij nu leefde, over deze tijd schrijven? Welke spiegel zou hij ons willen voorhouden? Ik denk dezelfde spiegel als 2000 jaar geleden. Voor mij is de uiteindelijke boodschap van Ovidius en zijn Metamorfosen dat we achter de beelden moeten kijken en op zoek moeten naar de beweegredenen van mensen. Dat we onderscheid moeten maken tussen de motieven die mensen hebben om zichzelf of anderen te transformeren. Doen ze dat om iets positiefs te bewerkstelligen, of is het hun doel om anderen te kwetsen en zichzelf superieur te wanen?

Boven mijn tekst staat een foto van het schilderij Narcissus van Caravaggio. Ook te zien op de tentoonstelling. Narcissus wordt verliefd op zijn eigen spiegelbeeld. Ik moest bij het zien van het schilderij onwillekeurig denken aan de vele selfies die (jonge) mensen tegenwoordig maken.

Als je op internet korte samenvattingen van dit boek leest, ontstaat al snel de indruk dat het hier om een roman vol clichés gaat. Ga maar na: het verhaal gaat over de relatie tussen een jongen uit een arbeidersgezin en een meisje van adellijke afkomst. Deze jongen woont in Frankrijk als zoon van Italiaanse immigranten en wordt als kind door zijn moeder naar een oom in Italië gestuurd. Hij is klein, onvolgroeid, maar wordt later desondanks een groot beeldhouwer (zijn naam verraadt het al; hij heet Michelangelo, roepnaam Mimo). Het adellijke meisje mag niet haar eigen pad bewandelen, niet haar eigen partner kiezen, niet meepraten over politiek, niet werken. Ze moet gedwongen met een ‘goede partij’ trouwen. Ze zit gevangen in de villa van de familie. En naast dit verhaal is er ook nog een klooster met een groot, angstvallig bewaard geheim.

Als je dit alles op een rij zet denk je al gauw: dat zijn wel erg bekende ingrediënten met te verwachten uitkomsten: de twee jonge mensen zullen vast na veel tegenslag en tegenwerking voor elkaar kiezen en nog lang en gelukkig leven; de zoon zal zich ongetwijfeld later gaan verzoenen met zijn moeder; er zullen rivaliserende partijen zijn die geen enkel middel schuwen om het geheim van het klooster te ontrafelen. Wie dit verwacht komt op een plezierige manier bedrogen uit. Dit boek neemt (gelukkig!) heel andere wendingen. Geen romantisch eind goed al goed verhaal; geen whodunnit, geen ingenieuze zoektocht naar de geheime schat.

Jean-Baptiste Andrea is een auteur die ogenschijnlijke clichés weet te uit te werken in verrassende en overtuigende verhalen. Tot op het einde van het ruim 400 bladzijden tellende boek weet je nog steeds niet welke kant het uiteindelijk op zal gaan. Pas op het laatst valt alles op z’n plek. Ik zal hieronder daarom ook niet te veel over de afloop vertellen. De ontknoping zal ieder zelf moeten lezen en ervaren.

Het centrale verhaal speelt zich af in het Italië van de eerste helft van de 20^e eeuw, dus tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog, de crisisjaren, de opkomst van Mussolini, en de Tweede Wereldoorlog. Daarbij is er veel aandacht voor zowel de kleine wereld (het leven in het dorp waar de jongen en het meisje wonen) en de grote wereld (de turbulente politieke ontwikkelingen in Italië en allerlei intriges in Vaticaanstad). En er is een klooster met een groot geheim. In dat klooster ligt de oude beeldhouwer Mimo op zijn sterfbed. Hij is zelf geen monnik, maar leeft al veertig jaar tussen de broeders als een van hen. Hij voelt zijn einde naderen en vertelt aan de monniken rond zijn bed zijn levensverhaal. In die zin is het boek een grote raamvertelling.

De roman is een knappe compositie van verhaallijnen. Andrea schrijft daarbij heel beeldend en boeiend. Als lezer zit je middenin een tableau vivant en leef je mee met de ervaringen en emoties van de hoofdpersonen. Een citaat:

 “Ze stak me haar hand toe en ik pakte hem. Zomaar, waarmee we in één stap bodemloze afgronden van conventies, van klassentegenstellingen overbrugden. Viola stak me haar hand toe en ik pakte hem, een heldendaad waar niemand ooit over sprak, een stilzwijgende revolutie. Viola stak me haar hand toe en ik pakte hem en precies op dat moment werd ik beeldhouwer.”

De schrijver etaleert ook veel kennis van zaken: over de geschiedenis van Italië in de 20^e eeuw, over het dorpsleven in Pietra d’Alba, over de techniek van het beeldhouwen, over de verhoudingen binnen de katholieke kerk. Hoewel de hoofdpersonen fictief zijn, spelen de verhalen zich af in een realistische context met figuranten die echt hebben bestaan en gebeurtenissen die daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Dat maakt het boek overtuigend en geloofwaardig.

Het thema van deze roman komt naar voren in de levens van Mimo en Viola. Beiden proberen iets van het leven te maken, ondanks de beperkingen waarmee ze allebei te kampen hebben. Mimo kent in zijn jeugd geen liefde en hij wordt vernederd: zijn moeder stuurt hem weg, hij is klein, arm en wordt in Italië beschimpt vanwege zijn buitenlandse afkomst (‘il francese’). Viola heeft ogenschijnlijk alles mee, maar omdat zij een vrouw is mag zij zich niet ontwikkelen. Haar poging om daadwerkelijk zelf met wat hulpmiddelen te gaan vliegen is daarvoor illustratief. Ze zweeft even, maar stort daarna hard neer. Zij herkennen deze beperkingen en dromen bij elkaar en dat schept een levenslange band. Terwijl Viola in haar gouden kooi gevangen blijft, slaat Mimo wel zijn vleugels uit en wordt een gevierd beeldhouwer. Maar door de ingrijpende politieke ontwikkelingen in Italië wordt zijn carrière gebroken. Hij trekt zich terug uit het openbare leven en stopt met zijn werk als beeldhouwer. Hij maakt nog slechts één kunstwerk: een adembenemend beeld dat veel emoties losmaakt.

Andere boeken met vergelijkbare thema’s

In deze roman komen thema’s terug die ik herken uit andere boeken.

Het perspectiefloze leven van Viola: Van de koele meren des doods van Frederik van Eeden. Dit boek is geïnspireerd op het tragische leven van Anna Witsen; de zus van Willem Witsen. Anna Witsen was een getalenteerd zangeres, maar mocht geen zangcarrière opbouwen omdat ze een vrouw was. Ze pleegt uiteindelijk zelfmoord.

Het klooster met geheimen doet me denken aan De naam van de roos van Umberto Eco. Maar dan zonder moordpartijen.

Italië en de opkomst van Mussolini: eerder mooi en indringend beschreven door Antonio Scurati in zijn boek De zoon van de eeuw .

De nauwe vervlechting van feit en fictie (geschiedenis en fantasie) lijkt niet qua inhoud, maar wel qua compositie op het boek HhhH van Laurent Binet (eveneens een Fransman).

Intriges op en rond het Vaticaan komen uitgebreid aan bod in het boek Angels and demons van Dan Brown.