In mijn serie blogs over mijn (niet meer zo) nieuwe woonplaats Zeist dit keer een verhaal over een typisch Zeister fenomeen: de Hernhutter ster.

 

Toen mijn vrouw en ik ruim zes jaar geleden in Zeist kwamen wonen kregen we van een vriendin die hier al heel lang woont een mooi cadeau: een Hernhutter ster. Voor ons was dit iets totaal onbekends, maar zij vertelde ons dat dit echt bij Zeist hoort. Een maand later, eind november/begin december begrepen we haar pas goed. Overal in Zeist verschenen deze sterren achter de ramen van de huizen, in allerlei uitvoeringen: klein, groot, rood-wit, geel, blauw, wit. Ook wij hingen onze ster op. We voelden ons meteen een beetje ingeburgerd in Zeist. Ook nu, in de aanloop naar Kerst, zie je in heel veel huizen de Hernhutter sterren hangen. Als mensen mij vragen: wat is nu echt iets typerends van Zeist, dan zeg ik: de Hernhutter sterren.

 

Als Zeistenaar weet ik inmiddels wel iets van over de herkomst van de Hernhutters, maar ik wilde ook wel eens weten wat de geschiedenis van deze sterren is. Daar blijkt een bijzonder verhaal aan vast te zitten.

 

 

Beknopte geschiedenis van de Hernhutters

De Hernhutters, oorspronkelijk afkomstig uit Bohemen (Tsjechië), vormen een eeuwenoude protestantse gemeenschap onder de naam Evangelische Broedergemeente (EBG). De eerste leden van deze Broedergemeente waren geïnspireerd door de 15^e eeuwse kerkhervormer Jan Hus. Hun gemeenschap leidde lange tijd een marginaal bestaan en de leden werden vaak vervolgd vanwege hun afwijkende geloofsleer. Niet alleen door de Rooms-Katholieke kerk, maar ook door ‘concurrerende’ protestantse gemeenschappen. In 1722 bood de Duitse Graaf von Zinzendorf de Broedergemeente een veilige plek op zijn landgoed om te leven en hun geloof uit te oefenen. Hij noemde die plek Herrnhut, wat zoveel betekent als ‘onder de hoede van de Heer’. Vanaf dat moment werden de leden van de Broedergemeente ook Hernhutters (of Herrnhuter in het Duits) genoemd. Halverwege de 18^e eeuw trok een groep Hernhutters naar Nederland waar zij zich mochten vestigen op het terreinen die voor Slot Zeist lagen. De komst naar Nederland hing samen met het evangelisatiewerk van de Hernhutters. Ze zagen het als een belangrijke opdracht om het evangelie over de gehele wereld te verspreiden. Nederland vormde voor hen een ideale vestigingsplaats en uitvalsbasis, want er heerste hier relatief veel godsdienstvrijheid en de Nederlanders hadden veel overzeese handelsposten en koloniale gebieden.[1]

Het eerste gebouw in Zeist was vooral een thuisbasis voor zendelingen die de wereld rondreisden. Later verrezen er meer gebouwen en werd er een grote gemeenschap gesticht met eigen huizen, werkplaatsen, winkels, een school en een kerk. Zo werd Zeist het centrum van de Hernhutters (de Evangelische Broedergemeente) in Nederland. De gebouwen van de Hernhutters rondom het Broederplein en het Zusterplein bieden nog steeds een prachtige aanblik en zijn, in combinatie met Slot Zeist, een belangrijke toeristische attractie.

 

De Hernhutter ster

De eerste Hernhutter sterren werden in de eerste helft van de 19^e eeuw gemaakt, bijna 200 jaar geleden. Leerlingen op een school van de Evangelische Broedergemeente in Duitsland hadden het vaak moeilijk, omdat ze hun ouders heel weinig zagen. Veel Hernhutter-ouders waren in andere streken, of zelf anders landen actief als zendeling. Juist in de winter, in de aanloop naar Kerst, hadden de kinderen last van heimwee. Een van de docenten, een wiskundige, kwam op het idee om sterren van papier te gaan maken. De ster verwees in de tijd van advent en Kerst natuurlijk naar de ster van Bethlehem. De docent had verschillende modellen gemaakt die de kinderen moesten namaken. Dat zorgde niet alleen voor wat afleiding, maar zo konden de leerlingen ook leren werken met geometrische figuren. De meest complexe ster vormde de basis voor de huidige Hernhutter sterren. Deze ster heeft 26 punten die bevestigd moesten worden op een kern met 18 vierkante en 8 driehoekige vlakken. Een hele klus dus.

Dat het in elkaar zetten van de ster de nodige behendigheid vergt hebben we thuis ook gemerkt toen we tijdens ons eerste kerstdiner in Zeist al onze (schoon-)kinderen een Hernhutter-ster cadeau gaven. Tussen twee gangen door werd driftig geknutseld en er ontstond een soort wedstrijd wie de ster het eerste in elkaar kon zetten. Onze handige schoondochter won die wedstrijd met glans.

Zo is de binnen de Evangelische Broedergemeente de traditie ontstaan om in de aanloop naar Kerst Hernhutter sterren te maken en op te hangen. En die traditie duurt tot op de dag van vandaag. Alleen worden de sterren nu niet meer door kinderen gemaakt, maar in een grote werkplaats in de Duitse plaats Herrnhut.

Heimwee

De Hernhutter ster is dus in eerste aanleg ontstaan als middel om de heimwee te verdrijven. Heimwee is net als Hernhutter een woord met Duitse wortels. En ook een toepasselijk woord in de aanloop naar Kerst. Verlangen we juist in december niet allemaal naar thuis en samenzijn?

 

Geraadpleegde bronnen:

https://www.herrnhuter-sterne.de/en/Entstehungsgeschichte.html

https://historiek.net/evangelische-broedergemeente-en-de-hernhutters/131334/

https://www.herrnhuter-sterne.de/en/

https://de.wikipedia.org/wiki/Herrnhuter_Stern

 

[1] Hernhutters waren van oudsher ook heel actief in Suriname. De Broedergemeente is onder Surinamers nog steeds een begrip.