Op de dag dat bekend wordt dat PVV kamerlid Maikel Boon rechtbanktekeningen met AI heeft gemanipuleerd, bezoek ik de tentoonstelling Metamorfosen in het Rijksmuseum. Ik zie een grote selectie schilderijen, beelden, wandtapijten, foto’s en installaties die allemaal gebaseerd zijn op het beroemde boek Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius (43 vC – 17 nC). Dit 15-delige dichtwerk bevat een keur aan bekende mythen en sagen uit de klassieke oudheid. Met als gemene deler de gedaanteverwisselingen of transformaties van goden en gewone stervelingen. Ovidius laat zien dat alles en iedereen aan verandering onderhevig is.

“Geen enkel ding in dit heelal, geloof me, gaat teloor,

maar alles wisselt en vernieuwt”

De door Ovidius bijeengebrachte mythologische verhalen spreken al eeuwenlang tot de verbeelding en vormen een belangrijke inspiratiebron voor beeldend kunstenaars, componisten en schrijvers. Ga maar na, een god die in een dier verandert, een vrouw die met haar blik iedereen kan verstenen of een nimf die een boom wordt. Dat zijn prachtige verhalen om uit te beelden. In die zin is het een heel goed idee van het Rijksmuseum geweest om uiteenlopende kunstwerken rondom dit thema bij elkaar te brengen.

Ik maakte als scholier uitgebreid kennis met de Griekse mythologie en ik heb destijds ook passages uit Metamorfosen moeten vertalen. Na mijn schooltijd heb ik de gehele Metamorfosen gelezen in een mooie vertaling van M. d’Hane-Scheltema. In die tijd is de ‘alles verandert’-gedachte een soort levensmotto voor me geworden. Wat dat betreft had ik vooraf ook hooggespannen verwachtingen van deze tentoonsteling. Maar die zijn niet helemaal zo uitgekomen. Na afloop had ik gemengde gevoelens. Ik had prachtige werken van wereldberoemde kunstenaars gezien, maar toch knaagde er iets. Ik kon niet precies de vinger op dat gevoel op leggen, totdat ik die avond op televisie hoorde van die manipulerende PVV-er.

Maikel Boon heeft er bewust voor gekozen om beelden te transformeren, om mensen op een rechtbanktekening een grimmiger, negatiever uiterlijk te geven. Dat is een geniepige metamorfose die ten koste gaat van anderen. Ook op de tentoonstelling van het Rijksmuseum zie je voorbeelden van transformaties die bedoeld zijn om anderen te misleiden of te overrompelen. In veel gevallen nemen goden een andere gedaante aan om jonge vrouwen te verleiden of zelfs te ontvoeren en te verkrachten (de woorden roof en rape zijn aan elkaar verwant). Ik kende die klassieke verhalen natuurlijk al vanaf mijn middelbare schooltijd, maar door in het Rijks al die afbeeldingen te zien met in mijn achterhoofd de moderne verhalen over Epstein, #MeToo en de manosfeer voelde ik me wat ongemakkelijk. Waar had ik nu eigenlijk naar staan kijken? Waren het niet vooral scenes van machtsmisbruik, manipulatie en grensoverschrijdend gedrag? Zo ontdekte ik de oorzaak van mijn  gemengde gevoelens over deze tentoonstelling: veel fraaie kunstwerken, maar ook uiterst pijnlijke onderwerpen.

Een dag later ebde dat gevoel weer wat weg. Ik bedacht me dat Ovidius bekend stond als criticus van de Romeinse elite. Hij werd vanwege die kritiek zelfs op een gegeven moment verbannen naar een uithoek van het Romeinse Rijk, waar hij zijn Metamorfosen voltooide. Heeft hij in feite niet met zijn beroemde boek de mensen van zijn tijd een spiegel willen voorhouden? Een spiegel die laat zien hoe macht kan corrumperen, hoe mannen misbruik kunnen maken van vrouwen, hoe mensen zich vaak beter voordoen dan ze zijn? En is het niet juist de kracht van het werk van Ovidius dat hij thema’s heeft verwoord die door de eeuwen heen, tot op de dag van vandaag herkenbaar zijn? Denk alleen maar aan het absurde plaatje van Trump waarop hij als Jezus staat afgebeeld. Dat sluit naadloos aan bij de thematiek van Metamorfosen.

Dankzij Ovidius weten we dat gedaanteveranderingen en manipulaties van alle tijden zijn. In mensen kunnen monsters huizen, maar ook engelen (eerlijk is eerlijk, in Metamorfosen staan ook een paar verhalen waarin de deugd het wint van de ondeugd). Daarbij kent elke tijd zijn eigen middelen om die transformaties over te brengen. Via klassieke gedichten, spotprenten, kluchten en pamfletten tot moderne middelen als televisie, social media en AI. Wie de ontwikkeling van media door de eeuwen heen bestudeert ziet een duidelijke ontwikkelingsrichting: bij elke media-innovatie wordt de werkelijkheid een beetje beter benaderd: zwart wit wordt kleur, mono wordt stereo, stilstaand beeld wordt bewegend beeld. We beleven nu de opkomst van Artificial Intelligence. Met machtige Big Tech bazen die zich gedragen als moderne goden. Hun technologische vindingen hebben ons veel goeds te bieden, maar kennen ook negatieve, ontwrichtende kanten als deepfakes, privacy-schendingen, nepprofielen en desinformatie. Met een paar muisklikken kunnen beelden, stemmen en situaties gemanipuleerd worden. Echt en onecht vallen niet meer te onderscheiden.

Wat zou Ovidius van deze ontwikkelingen hebben gevonden? Welke beeldende verhalen zou hij, als hij nu leefde, over deze tijd schrijven? Welke spiegel zou hij ons willen voorhouden? Ik denk dezelfde spiegel als 2000 jaar geleden. Voor mij is de uiteindelijke boodschap van Ovidius en zijn Metamorfosen dat we achter de beelden moeten kijken en op zoek moeten naar de beweegredenen van mensen. Dat we onderscheid moeten maken tussen de motieven die mensen hebben om zichzelf of anderen te transformeren. Doen ze dat om iets positiefs te bewerkstelligen, of is het hun doel om anderen te kwetsen en zichzelf superieur te wanen?

 

 

Boven mijn tekst staat een foto van het schilderij Narcissus van Caravaggio. Ook te zien op de tentoonstelling. Narcissus wordt verliefd op zijn eigen spiegelbeeld. Ik moest bij het zien van het schilderij onwillekeurig denken aan de vele selfies die (jonge) mensen tegenwoordig maken.