Het nieuwe museum Fenix in Rotterdam heeft grote indruk op mij gemaakt. Niet alleen de collectie, maar ook het gebouw zelf en de historische locatie bieden een veelzijdig en indrukwekkend beeld van het centrale thema: migratie. Zoals de mythologische vogel Phoenix uit zijn eigen as herrees is hier een complex van oude pakhuizen van de Holland Amerika Lijn compleet omgetoverd tot een groot en gastvrij bezoekerscentrum. Met als blikvanger een groot labyrintisch kunstwerk op het dak.

Het is een tornado van metaal waarin je als bezoeker omhoog kunt lopen en steeds de keuze hebt om links of rechtsom te gaan. Zonder te weten waar je precies uitkomt. Symbolischer kan het niet.

Wie uiteindelijk bovenaan komt wordt beloond met een fantastische uitzicht over de skyline van Rotterdam. Met pal voor de deur het bekende Hotel New York en de kade waar honderdduizenden Nederlanders in de vorige eeuw zijn vertrokken om elders een nieuw bestaan op te bouwen.

Hoewel migratie tegenwoordig voor veel politici het belangrijkste politieke issue lijkt, is het geen nieuw verschijnsel. Het museum laat zien dat migratie van alle tijden is. Door de eeuwen heen hebben mensen overal ter wereld hun spullen bij elkaar gepakt om op zoek te gaan naar een nieuwe plek om te wonen en te leven. In Fenix zie je dat er uiteenlopende redenen zijn waarom mensen huis en haard verlaten en naar een ander land vertrekken. Bijvoorbeeld als ze worden getroffen door oorlog, hongersnood of door een natuurramp. Maar ook als ze worden vervolgd, als ze geen perspectief hebben op een goed leven of als klimaatverandering hun bestaan bedreigd. Er kunnen ook positieve drijfveren zijn om te emigreren: als mensen verliefd worden op iemand uit een ander land, als er een baan of studie in het buitenland lonkt, of als het avontuur hen roept. Wat de reden ook is, al deze mensen zijn migranten.

Museum Fenix laat het thema migratie in vier grote tentoonstellingsruimten aan bod komen. Eén ruimte bestaat uit een collectie van bijna 200 foto’s. Gemaakt in 55 landen. Dat feit alleen al laat zien hoe zeer migratie een universeel thema is. De foto’s vertellen het verhaal van migratie in de vorm van een reisverslag met drie stadia: het vertrek, onderweg en de aankomst. Het zijn aangrijpende beelden. Ze laten de existentiële emoties van de migranten zien: angst, wanhoop, heimwee, ontgoocheling, onzekerheid, maar ook hoop, warmte en blijdschap.

In de tweede ruimte staan niet de beelden, maar de verhalen centraal. Deze ruimte staat bomvol koffers. Een koffer is bij uitstek het symbool van de migrant. Net als de tornado op het dak zijn ook deze koffers opgesteld als een soort labyrint waar je als bezoeker doorheen kunt lopen. Een groot aantal koffers heeft een speciaal label waar je met een audio-apparaatje contact mee kunt maken. Op dat moment vertelt een stem het verhaal van een specifieke migrant. Dat maakt het heel persoonlijk. Al die stemmen bij elkaar vormen een bonte waaier van motieven en ervaringen van migranten.

De twee andere expositie-zalen bevinden zich op de eerste verdieping en laten allebei een grote verscheidenheid aan kunstvoorwerpen en objecten zien die te maken hebben met het thema migratie: tekeningen, installaties, schilderijen, boeken, beelden, etc. Er is zelfs een boot te zien waarop migranten de overtocht van Noord-Afrika naar Lampedusa hebben gemaakt. Het zien van deze eenvoudige boot maakt meer indruk dan een willekeurig nieuwsbericht over migratie op televisie. Net zoals in andere musea spreekt het ene voorwerp mij meer aan dan het andere, maar ik merk dat in Fenix ieder object als een mozaïekstukje bijdraagt aan het gehele beeld.

Zo vormt het Fenix museum met z’n gebouw, locatie en collectie een indrukwekkende totaal-ervaring. Een museum dat is opgezet rondom een urgent maatschappelijk vraagstuk. Een vraagstuk dat tot felle politieke debatten en heftige maatschappelijke botsingen leidt. Het museum reikt geen oplossingen aan. Het laat vooral zien dat migratie over mensen gaat. Hier geen statistieken, one-liners of abstracte formules, maar beelden en verhalen van echte mensen. Die om welke reden dan ook elders een nieuw bestaan proberen op te bouwen. Ook daarom is de naam Fenix zo goed gekozen.

Deze totaal-ervaring heeft me, ook dagen na mijn bezoek, aan het denken gezet.

Denken met pijn aan de tientallen jonge mensen die onlangs bij Ceuta zijn omgekomen.

Denken met afschuw aan de discriminatie en haat jegens migranten in Nederland die steeds openlijker en brutaler wordt geuit.

Denken met warmte aan de vele studenten met een migratie-achtergrond die ik tijdens mijn carrière als docent heb ontmoet.

Denken met afkeuring aan die migranten die misbruik maken van geboden voorzieningen.

Denken met waardering aan de vaklui uit Kosovo, Turkije en Oekraïne die de afgelopen weken bij ons thuis allerlei klussen hebben gedaan.

Denken met boosheid aan de mensen die het huis van een Syrische gezin met verblijfsstatus in Twente meerdere keren hebben aangevallen.

Denken met verontwaardiging aan mensen die migranten gouden bergen beloven of grof geld verdienen aan mensensmokkel.

Denken met schaamte aan de Nederlands politiek die al jarenlang niet in staat blijkt om een rechtvaardig, duurzaam, strikt en humaan migratie-beleid te ontwikkelen.

Denken met trots aan onze oudste zoon die tien jaar geleden vertrok naar Indonesië en daar een goed en gelukkig leven heeft opgebouwd.