Communicatie & onderwijs, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Hoogste tijd voor scherm-bescherming

13 februari 2026 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Elk weekend verschijnt er op mijn Iphone-scherm een melding over mijn schermtijd van de afgelopen week. Die is gemiddeld twee uur per dag. Als ik daar nog de tijd bij optel die ik televisie kijk en achter mijn laptop[1] zit, kom ik misschien wel op een totaal van 5 of 6 uur per dag uit. Een aanzienlijk aantal uren. Toch blijf ik daarbij nog flink achter bij veel anderen. Uit een recent onderzoek[2] blijkt dat Nederlanders een gemiddelde schermtijd van 9 uur per dag hebben.

Door ons langdurige schermgebruik klinkt de vraag steeds luider of dat wel gezond is. Daarbij wordt zowel op mogelijke fysieke klachten (pijnlijke ogen, rug- en nekpijn, rsi) als op mentale problemen (concentratiestoornissen, verslaving, sociale remmingen, slaapstoornissen, minderwaardigheidsgevoelens) gewezen. Sommige problemen hangen vooral samen met het gebruik van schermen op zich, ongeacht de vraag wat er op het scherm te zien is. Andere vraagstukken hebben niet zo zeer met het scherm zelf te maken maar met wat er te zien en te horen is.

Het is wat dat betreft zinvol om onderscheid te maken tussen het scherm als zodanig (medium) en de getoonde content (message). Ik leerde als kind al om onderscheid te maken tussen een medium als zodanig en de content/message van het medium. Toen ik een jaar of 9 was ging ik elke week naar de bibliotheek om nieuwe boeken te lenen. Mijn oma waarschuwde mij dat ik van al dat lezen slechte ogen zou krijgen (het boek als medium). In de bibliotheek mocht ik alleen boeken uitkiezen die bij mijn leeftijd pasten (vanwege de content/message van die boeken).

In het kader van de discussie over de mogelijke gevaren van langdurig schermgebruik vind ik het interessant om te kijken naar de herkomst en betekenis van het woord scherm.[3]

Scherm als bescherming en buffer

Het woord scherm heeft oorspronkelijk een betekenis die te maken heeft met bedekking of bescherming. Mensen moesten zich beschermen tegen natuurkrachten (wind, hitte, regen)[4] maar ook tegen aanvallen van anderen. Daarvoor gebruikten ze doeken, schilden, planken, dierenhuiden. In die primaire betekenis van het woord gaat het dus om beschermen (protectie, beschutting). Maar ook om afschermen (buffer, afscheiding), zoals je een tuinscherm of schutting plaatst waarmee je jouw tuin van die van de buren afbakent, en je daarbij ook wat minder bespied en meer privé te voelen.

Scherm als informatie-overdrager/vertaler

Een volgende betekenis van het woord scherm heeft te maken met het weergeven van beelden of teksten. Op schilden van strijders stond vaak een symbool: bijvoorbeeld het wapen van de vorst om aan te geven bij welke partij je hoorde, of een afbeelding van een dier om de vijand schrik aan te jagen. Zo is het woord scherm een bredere betekenis gaan krijgen. Een plek waarop je iets kunt afbeelden, een informatiedrager. Een scherm als medium. Het scherm heeft dan niet alleen een bescherm-functie, maar ook een communicatieve.

Scherm als venster/projectie-oppervlak

In de moderne tijd is het woord scherm min of meer los komen te staan van de oorspronkelijke bescherm-betekenis. Met de komst van fotografie, film, televisie en computer wordt met het woord scherm vooral iets bedoeld waarop je beelden en teksten kunt vertonen. Een venster met een voorstelling. Van een metersbreed bioscoopscherm tot enkele vierkante centimeters op een smartphone. Door de voortschrijdende digitalisering is het scherm tegenwoordig een toegangsportaal tot alle aspecten van het leven: werk, sociale contacten, spelletjes, bankzaken, boodschappen, daten, informatievoorziening, amusement, hobby’s, nieuws, etc. Dankzij handige alles-in-één apparaten (smartphones, Ipad, laptops) kunnen we met één druk op de knop al die functies en activiteiten oproepen. Onze inter-actie-radius is onbeperkt. We hoeven de deur niet meer uit. Of andersom geredeneerd: we kunnen juist wel de deur uit en op elke willekeurige plek ons ding doen (zolang er maar goede wifi is).

Drie punten van aandacht en zorg

Zo bezien is het niet verbazingwekkend dat mensen vele uren per dag op een scherm aan het kijken zijn. En het is ook niet verbazingwekkend dat al dat schermgebruik vragen en zorgen oproept. Ik zie daarbij drie elkaar versterkende belangrijke aandachtsgebieden.

a) Weergave realiteit

Als je kijkt naar de geschiedenis van media-ontwikkelingen[5], zie je dat nieuwe vindingen en ontdekkingen op media-gebied een duidelijk patroon hebben: het steeds beter weergeven van de realiteit. Van foto naar bewegend beeld. Van zwart-wit naar kleur. Van mono naar stereo. Het verslag van een sportwedstrijd of concert op televisie is er tegenwoordig op gericht om je een ervaring te bieden alsof je er zelf bij bent. Bij het spelen van games gaat dat nog een stap verder. Daarbij ben je geen toeschouwer meer, maar heb je zelf de rol van coureur, avonturier of actieheld. En wat te denken van de mogelijkheid om via virtual reality (de naam zegt het al) door een museum te lopen terwijl je gewoon thuis op de bank zit. We leven we nu in een tijd waarbij het scherm als buffer of venster heel erg transparant en ‘dun’ is geworden. Je realiseert je haast niet meer dat je naar een scherm zit te kijken. In de vakliteratuur wordt dit immediacy genoemd. Deze realistische nabootsing van de werkelijkheid biedt veel positieve mogelijkheden en toepassingen, maar roept ook een belangrijke vraag op: als we zo gewend raken aan hyperrealistische representaties van de werkelijkheid, raken we dan niet ontwend om ons in de werkelijke wereld te bewegen en thuis te voelen?

b) Verslavende werking

Mijn kleinzoon van anderhalf is een gezellig druk mannetje, maar als we met hem langs een winkel lopen met reclame-scherm in de etalage staat hij minutenlang volkomen gebiologeerd te kijken.

Schermen trekken de aandacht. En die werking wordt nog versterkt door allerlei algoritmes en andere triggers. Aanbieders doen er alles aan om onze aandacht vast te houden. Hoe langer we kijken, hoe meer data van ons worden opgehaald en hoe hoger de kans op advertentie-inkomsten.

Het onderstaande bericht illustreert dat:

TikTok is zo verslavend dat het daarmee de Europese regels overtreedt. Tot die voorlopige conclusie komt de Europese Commissie. Het onderzoek naar het van oorsprong Chinese bedrijf begon in februari 2024. De Commissie stelt dat TikTok allerlei functies heeft die zeer verslavend werken voor gebruikers. Het algoritme is zo ontworpen dat gebruikers eindeloos blijven scrollen. De app weet per gebruiker hoe ze zolang mogelijk de aandacht kunnen vasthouden. En als iemand toch zijn telefoon weglegt, nodigen pushberichten de gebruiker uit om terug te keren naar de app. Wie op een notificatie klikt, krijgt direct een nieuwe stroom berichten met filmpjes die automatisch afspelen. (https://nos.nl/artikel/2601172-europese-commissie-vindt-tiktok-ongezond-verslavend-miljardenboete-dreigt )

c) Zelf-scheppend vermogen

Dankzij Artificial Intelligence (AI) kunnen computers dingen doen die voorheen alleen door mensen uitgevoerd konden worden: bijvoorbeeld leren, onthouden en beslissingen nemen. Steeds meer mensen maken gebruik van vormen van AI voor hun werk, studie of vrije tijd. Door middel van generatieve AI kunnen teksten worden geschreven, muziek gecomponeerd, foto’s en video’s bewerkt en nog veel meer. Allemaal via schermen. We betreden daarbij een nieuw tijdperk. Apparaten zijn hierbij niet alleen medium (scherm/venster) en content-dragers (message), maar worden zelf ook actoren/scheppers/zenders. De mens heeft een machine bedacht die nu ook zelf denkt, ontwerpt en keuzes maakt. Omdat we nu nog middenin deze revolutionaire ontwikkeling zitten, durf ik niet te zeggen wat de implicaties hiervan zijn. Dat kan ik eerlijk gezegd niet overzien. Maar ik zie wel er dat naast allerlei positieve nieuwe opties en toepassingen ook gevaren en bedreigingen zijn. AI kan de werkelijkheid zo goed imiteren en manipuleren dat het onderscheid tussen echt en ‘gemaakt’ haast niet meer te maken is. Denk aan deepfakes en desinformatie. Op zich is het manipuleren van teksten en beelden een eeuwenoud verschijnsel (zie de tentoonstelling Fake in het Rijksmuseum[6]), maar omdat we alles nu zo levensecht kunnen laten lijken wordt de kans op misbruik en misleiding alleen maar groter.

En het gaat nog een stap verder als AI niet alleen iets in opdracht van jou doet, maar zelf het initiatief neemt. Alexander Klöpping gaf daar laatst bij de talkshow van Eva Jinek een goed voorbeeld:

Bij Eva liet ik gisteren een AI zien die zelf een restaurant belt om een tafel te reserveren, nadat je erom vraagt via Whatsapp. AI-tool Openclaw kan zelf bedenken wat voor tools hij nodig heeft om zo’n actie uit te voeren. Hij maakte verbinding met een beldienst. Creëerde zelf een stem. En begon te onderhandelen. Toen het demo-restaurant “vol” zat, vroeg hij of we aan de bar konden zitten. Of er later iets vrijkwam. Hij was vasthoudend, omdat ik dat had gevraagd. Om deze demo te doen heb ik een nieuwe computer en telefoon gekocht. Want dit ding kan potentieel bij je mail, je creditcard, je foto’s — bij álles. Het is hyperkrachtig en hypergevaarlijk tegelijk. Doe dit dus vooral niet na, tenzij je écht weet waar je mee bezig bent. Maar toch vond ik het belangrijk om te laten zien, want het is een kijkje in de toekomst. Tot nu toe moest jij naar de AI toe. Straks komt de AI naar jou. AI die meekijkt in al je gesprekken. Die leert wat je gewoontes zijn. Die beslissingen neemt namens jou. Niet alleen omdat je het vraagt, maar omdat hij denkt dat je het wil. AI gaat, ik denk dit jaar, zich niet meer beperken tot het venster waar je hem opent. Hij gaat je hele computer bedienen. Je berichten lezen, je agenda beheren, je apps gebruiken. (https://www.linkedin.com/posts/alexanderklopping_bij-eva-liet-ik-gisteren-een-ai-zien-die-ugcPost-7424825825163751426-X2j9/ )

Ik denk dat het heel belangrijk is om bijzonder waakzaam te zijn bij deze nieuwste ontwikkelingen. Te meer ook omdat ze aangejaagd worden door grote Amerikaanse tech-bedrijven die enorme economische macht hebben en (zeker ook onder president Trump) ook grote politieke invloed.

Ten slotte

De ontwikkeling van het woord scherm laat zien dat de oorspronkelijke betekenis van bescherming en beschutting in de huidige tijd grotendeels is verdwenen. Sterker nog, we leven in een tijd waarin we door media-schermen worden blootgesteld aan veel goede en zinvolle functies, maar ook aan tal van bedenkelijke of zelfs gevaarlijke zaken. Het bijzondere is dat hiervoor nauwelijks spelregels of beperkingen bestaan. En als er pogingen in die richting worden ondernomen, stuit dat op hevig verzet van de grote tech-bedrijven. Zij willen ongebreideld en ongecontroleerd kunnen groeien. Gezien de enorme impact van schermen, social media en AI op ons dagelijks leven (en hun enorme economische en politieke macht) vind ik dat we normering en regulering niet aan die bedrijven moeten overlaten. Burgers, belangenorganisaties en overheden zullen samen regels moeten opstellen en grenzen moeten aangeven. Wat is een gezonde hoeveelheid schermtijd, zowel voor kinderen als voor volwassenen? Hoe kunnen social media minder verslavend worden gemaakt? Hoe kunnen we platforms aansprakelijk stellen voor de content die zij aanbieders? In die zin is de Digital Services Act van de EU een stap in de goede richting[7].

Het is, kortom, de hoogste tijd om die eerste betekenis van het woord scherm nieuw leven inblazen: we hebben meer bescherming tegen de schermen nodig.

De afbeelding boven dit bericht is van de website Mediawijsheid.nl

[1] Voor de televisie, op mijn telefoon, achter mijn laptop: in de dagelijks spraakgebruik kiezen we per apparaat een ander voorzetsel.

[2] https://netwerkmediawijsheid.nl/onderzoek-netwerk-mediawijsheid-nederlanders-hebben-schermtijd-van-gemiddeld-9-uur-80-is-daar-positief-over/

[3] Ik heb voor deze tekst gebruik gemaakt van een informatieve tekst van Doris Bravo (2003) over de etymologie van het woord scherm: https://csmt.uchicago.edu/glossary2004/screen.htm

[4] Die oorspronkelijke betekenis kennen we nog steeds. Duitsers noemen een paraplu een Regenschirm; Engelstaligen noemen de voorruit van hun auto een windscreen en als de zon schijnt gebruiken ze sunscreen.

[5] Zie o.a. het boek De media-explosie van Kees van Wijk waaraan ik ook enkele bijdragen heb geleverd.

[6] https://www.rijksmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/fake

[7] https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/digital-services-act.html

Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

Het is weer Poëzieweek!

29 januari 2026 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Vandaag is het Nationale Gedichtendag, traditiegetrouw de aftrap van de Poëzieweek. Het thema van deze week is dit keer ‘metamorfose’. Het is een rijk thema dat al in de klassieke oudheid populair was. Zo presenteert Ovidius in zijn bekende boek Metamorphosen talloze mythologische verhalen over goden en mensen die van identiteit en vorm veranderen. Maar er zijn ook recentere voorbeelden: de Métamorphose de Narcisse van Salvador Dali, het bekende kunstwerk Metamorphosis van de graficus M.C. Escher, of de song Changes van David Bowie. Niets blijft, alles is aan verandering onderhevig. Een eindeloos onderwerp voor dichters, schilders en zangers. Toevallig is er nu ook ook een tentoonstelling in het Rijksmuseum Amsterdam over dit thema: Metamorfosen. Ovidius en de kunsten.

Ik vind het als poëzieliefhebber mooi (en terecht) dat er ieder jaar speciale aandacht aan gedichten wordt besteed. In deze tijd waarin veel mensen het lastig vinden om zich langer te concentreren of om dikke boeken te lezen, vormen gedichten een toegankelijk en compact genre binnen de literatuur. Als lezer kun al aan de hand van een paar regels kennismaken met gedachten en ervaringen van anderen.

Ellen Deckwitz, de onvermoeibare poëzie-promotor in ons land, heeft dit keer de eer gekregen om het Poëziegeschenk te schrijven. Volkomen terecht! Als je deze week voor minimaal 12,50 euro poëzie koopt in de boekwinkel, krijgt je haar gedichtenbundel cadeau.

In het kader van de Poëzieweek deel ik op deze plek graag drie gedichten:

Eerste metamorfose van Ellen Deckwitz, uit het Poëziegeschenk van 2026

Niets tweemaal, van de Poolse dichteres Wislawa Szymborska, een mooi gedicht dat aansluit op het Metamorfose-thema van de Poëzieweek. Szymborska won in 1996 de Nobelprijs voor de Literatuur.

Gedesoriënteerd van mijzelf. Hoewel ik natuurlijk qua ervaring en kunde helemaal niet in dit rijtje thuishoor ben ik toch maar zo vrij om een van mijn poëzie-probeersels hieronder te delen.

Eerste metamorfose (Ellen Deckwitz)

Op een dag werd je verliefd. Je vel dwong je
op een strooptocht naar troost,

een ander om als een branddeken
over je heen te trekken.

Hormonenroedels raasden door haarvaten
werden sledehonden in een sneeuwstorm,

de ander liet eeuwenoude kuren
in je ontwaken, je eiste blaren

op je heupen, wilde een navel
vol laten lopen met jouw zweet.

Je zenuwen werden een woud aan toortsen
en in de verte schemerde nog ergens een citaat

uit het Hooglied, dat hartstocht beklemmend is
als het rijk van de doden

maar er was alleen nog maar de ander.
Je botten die nieuwe botten wilden maken,

op een dag werd je verliefd. Het was magisch
en fantastisch, en ik bleef achter.

Niets tweemaal (Wislawa Szymborska)

Niets gebeurt tweemaal en niets
zal tweemaal gebeuren. Geboren

zonder kundigheden, sterven we
dus als onervaren senioren.

Ook al zijn we nog zo hardleers
op de grote school van ’t leven,
geen winter, geen zomer wordt ons
nog een keertje opgegeven.

Niet één dag keert ooit terug,
twee nachten zijn nooit identiek,
geen kus is als een andere,
elke oogopslag is weer uniek.

Gisteren noemde iemand plots
in mijn bijzijn luid jouw naam
– het leek alsof een rode roos
naar binnen woei door het raam.

Nu we samen zijn vandaag,
haal ik mijn blik van je gezicht.
Een roos? Hoe ziet een roos eruit?
Is dat een bloem? Een steen wellicht?

Onzalig uur, onnodige vrees,
waarom bemoei jij je ermee?
Je bent – je moet voorbijgaan.
Je gaat voorbij – en alles is oké.

Lachend en elkaar omhelzend
verzoenen we ons met elkaar,
ook al zijn we zo verschillend
als twee druppels zuiver water.

(vertaling: Gerard Rasch)

Gedesoriënteerd (Peter ’t Lam)

In het nachtkastje op mijn hotelkamer in Yogyakarta

geen exemplaar van het Nieuwe Testament.

Wel een groene sticker

in de vorm van een pijl.

Qiblat, lees ik,

het kompas dat moslims moet helpen

om de goede kant te kiezen.

Daar is dus het Oosten, denk ik aanvankelijk,

maar ik blijk gedesoriënteerd.

Voor de mensen hier ligt Mekka in het Westen

Ik sluit af met een paar tips voor mensen die graag gedichten lezen of juist wat op weg geholpen willen worden:

Je kunt elke werkdag gratis een gedicht in je mailbox ontvangen via deze link: https://high5.nl/minimalist/?l=laurensjzcoster

Het tijdschrift Het Liegend Konijn verschijnt twee keer per jaar en bevat tientallen recente gedichten van Nederlandse en Vlaamse dichters: https://hetliegendkonijn.be/

De stichting Plint brengt allerlei boeken en producten op de markt waarin poëzie en beeldende kunst samenkomen: https://www.plint.nl/

Ellen Deckwitz heeft meerdere boeken geschreven waarin zij op toegankelijke wijze gedichten introduceert en bespreekt. Zeer de moeite waard!

Europa, Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

Leestip: ‘Waak over haar’ van Jean Baptiste Andrea

10 januari 2026 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Als je op internet korte samenvattingen van dit boek leest, ontstaat al snel de indruk dat het hier om een roman vol clichés gaat. Ga maar na: het verhaal gaat over de relatie tussen een jongen uit een arbeidersgezin en een meisje van adellijke afkomst. Deze jongen woont in Frankrijk als zoon van Italiaanse immigranten en wordt als kind door zijn moeder naar een oom in Italië gestuurd. Hij is klein, onvolgroeid, maar wordt later desondanks een groot beeldhouwer (zijn naam verraadt het al; hij heet Michelangelo, roepnaam Mimo). Het adellijke meisje mag niet haar eigen pad bewandelen, niet haar eigen partner kiezen, niet meepraten over politiek, niet werken. Ze moet gedwongen met een ‘goede partij’ trouwen. Ze zit gevangen in de villa van de familie. En naast dit verhaal is er ook nog een klooster met een groot, angstvallig bewaard geheim.

Als je dit alles op een rij zet denk je al gauw: dat zijn wel erg bekende ingrediënten met te verwachten uitkomsten: de twee jonge mensen zullen vast na veel tegenslag en tegenwerking voor elkaar kiezen en nog lang en gelukkig leven; de zoon zal zich ongetwijfeld later gaan verzoenen met zijn moeder; er zullen rivaliserende partijen zijn die geen enkel middel schuwen om het geheim van het klooster te ontrafelen. Wie dit verwacht komt op een plezierige manier bedrogen uit. Dit boek neemt (gelukkig!) heel andere wendingen. Geen romantisch eind goed al goed verhaal; geen whodunnit, geen ingenieuze zoektocht naar de geheime schat.

Jean-Baptiste Andrea is een auteur die ogenschijnlijke clichés weet te uit te werken in verrassende en overtuigende verhalen. Tot op het einde van het ruim 400 bladzijden tellende boek weet je nog steeds niet welke kant het uiteindelijk op zal gaan. Pas op het laatst valt alles op z’n plek. Ik zal hieronder daarom ook niet te veel over de afloop vertellen. De ontknoping zal ieder zelf moeten lezen en ervaren.

Het centrale verhaal speelt zich af in het Italië van de eerste helft van de 20^e eeuw, dus tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog, de crisisjaren, de opkomst van Mussolini, en de Tweede Wereldoorlog. Daarbij is er veel aandacht voor zowel de kleine wereld (het leven in het dorp waar de jongen en het meisje wonen) en de grote wereld (de turbulente politieke ontwikkelingen in Italië en allerlei intriges in Vaticaanstad). En er is een klooster met een groot geheim. In dat klooster ligt de oude beeldhouwer Mimo op zijn sterfbed. Hij is zelf geen monnik, maar leeft al veertig jaar tussen de broeders als een van hen. Hij voelt zijn einde naderen en vertelt aan de monniken rond zijn bed zijn levensverhaal. In die zin is het boek een grote raamvertelling.

De roman is een knappe compositie van verhaallijnen. Andrea schrijft daarbij heel beeldend en boeiend. Als lezer zit je middenin een tableau vivant en leef je mee met de ervaringen en emoties van de hoofdpersonen. Een citaat:

“Ze stak me haar hand toe en ik pakte hem. Zomaar, waarmee we in één stap bodemloze afgronden van conventies, van klassentegenstellingen overbrugden. Viola stak me haar hand toe en ik pakte hem, een heldendaad waar niemand ooit over sprak, een stilzwijgende revolutie. Viola stak me haar hand toe en ik pakte hem en precies op dat moment werd ik beeldhouwer.”

De schrijver etaleert ook veel kennis van zaken: over de geschiedenis van Italië in de 20^e eeuw, over het dorpsleven in Pietra d’Alba, over de techniek van het beeldhouwen, over de verhoudingen binnen de katholieke kerk. Hoewel de hoofdpersonen fictief zijn, spelen de verhalen zich af in een realistische context met figuranten die echt hebben bestaan en gebeurtenissen die daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Dat maakt het boek overtuigend en geloofwaardig.

Het thema van deze roman komt naar voren in de levens van Mimo en Viola. Beiden proberen iets van het leven te maken, ondanks de beperkingen waarmee ze allebei te kampen hebben. Mimo kent in zijn jeugd geen liefde en hij wordt vernederd: zijn moeder stuurt hem weg, hij is klein, arm en wordt in Italië beschimpt vanwege zijn buitenlandse afkomst (‘il francese’). Viola heeft ogenschijnlijk alles mee, maar omdat zij een vrouw is mag zij zich niet ontwikkelen. Haar poging om daadwerkelijk zelf met wat hulpmiddelen te gaan vliegen is daarvoor illustratief. Ze zweeft even, maar stort daarna hard neer. Zij herkennen deze beperkingen en dromen bij elkaar en dat schept een levenslange band. Terwijl Viola in haar gouden kooi gevangen blijft, slaat Mimo wel zijn vleugels uit en wordt een gevierd beeldhouwer. Maar door de ingrijpende politieke ontwikkelingen in Italië wordt zijn carrière gebroken. Hij trekt zich terug uit het openbare leven en stopt met zijn werk als beeldhouwer. Hij maakt nog slechts één kunstwerk: een adembenemend beeld dat veel emoties losmaakt.

Andere boeken met vergelijkbare thema’s

In deze roman komen thema’s terug die ik herken uit andere boeken.

Het perspectiefloze leven van Viola: Van de koele meren des doods van Frederik van Eeden. Dit boek is geïnspireerd op het tragische leven van Anna Witsen; de zus van Willem Witsen. Anna Witsen was een getalenteerd zangeres, maar mocht geen zangcarrière opbouwen omdat ze een vrouw was. Ze pleegt uiteindelijk zelfmoord.

Het klooster met geheimen doet me denken aan De naam van de roos van Umberto Eco. Maar dan zonder moordpartijen.

Italië en de opkomst van Mussolini: eerder mooi en indringend beschreven door Antonio Scurati in zijn boek De zoon van de eeuw .

De nauwe vervlechting van feit en fictie (geschiedenis en fantasie) lijkt niet qua inhoud, maar wel qua compositie op het boek HhhH van Laurent Binet (eveneens een Fransman).

Intriges op en rond het Vaticaan komen uitgebreid aan bod in het boek Angels and demons van Dan Brown.

Communicatie & onderwijs, Europa, Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij, Verkiezingen Europees Parlement 22 mei 2014

Inhoudsopgave Phaestus 2014 – 2025

10 januari 2026 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Inhoudsopgave ‘Phaestus’ Blogsite van Peter ’t Lam 2014-2023

2014	Titel	Onderwerp en link
1	Een genuanceerde zwart-wit denker	Machiavelli en Il Principe (De Vorst) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=24
2	Het schoolslagprincipe	USP’s en onderscheidend vermogen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=40
3	Verantwoord Commercieel Samenwerken	Hoe om te gaan met commerciële steun http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=235
4	Kiezen voor Europa (serie): Introductie	Een serie in thema’s over de rol en plaats van de EU http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=246
5	Kiezen voor Europa (serie)	Proloog http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=248
6	Kiezen voor Europa (serie)	Geografie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=293
7	Kiezen voor Europa (serie)	Geschiedenis http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=308
8	Kiezen voor Europa (serie)	Economie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=319
9	Kiezen voor Europa (serie)	Cultuur http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=326
10	Kiezen voor Europa (serie)	Politiek http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=332
11	Kiezen voor Europa (serie)	Epiloog http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=337
12	Voir un ami pleurer	De aanslag op het Joods Museum in Brussel http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1771
13	Hallo Jumbo!	Jumbo, Magritte en Warhol http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=275
14	COMpositie	Kernbegrippen van professionele communicatie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=345
15	Relaties en relevantie	Waarom communiceren organisaties? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=357
16	Zijn en Hebben	(Etre et avoir) in gedichten en films http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=366
17	Outlet	Honden en bejaarden uitlaten http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=376
18	Het ‘hoe’ van communicatie	Strategie en communicatie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=381
19	Zwarte Zaterdag	Vakantie ervaringen in Italië http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=385
20	Dylan Tribute	Concert in Concertgebouw http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=394
21	De koffiecorner	Een student kiest een communicatiestrategie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=405
22	Zender en Ontvanger	Hoogste tijd om dit begrippenpaar uit te zwaaien http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=410
23	Gerrit Kouwenaar	Bij de dood van de dichter Gerrit Kouwenaar http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=427
24	Niets is wat het lijkt, of toch wel?	Het husselen van letters http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=438
25	De nieuwe landkaart van Europa	Schuivende grenzen in Europa http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=446
26	Teveel reclame	Kritiek op een kortzichtige opinie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=453
27	La Superba	Het boek van Ilja Leonard Pfeijffer http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=456
28	Burgemeester word wakker	Burgemeester is ook media-commissaris http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=462
29	Doe effe normaal	Campagne SNS slaat niet aan bij studenten http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=468
30	Wanneer zeg je ‘Henk en Ingrid’…	Welke naam zeg je eerst (bij stellen) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=477
31	Kleurenblind	Doet huidskleur er toe bij blinden? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=486
32	Generatiekloof	Student weet niet wie Lord Byron is http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=497
33	Strategie revisited	Nogmaals: over communicatiestrategie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=502
34	In elke klas zit een Mariëlle	Een stille studente die goed scoort in de praktijk http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=510
35	Stakkerdjes of Stakkertjes?	Hoe spel je verkleinwoorden? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=516
36	De grootste hit van Dylan in NL	Welke song is dat? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=523
37	The image as burden	Tentoonstelling Marlene Dumas (over Identiteit en Imago) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=530

2015	Titel	Onderwerp en link
38	Ben ik Charlie	De aanslag op Charlie Hebdo http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=542
39	Ben ik Charlie (vervolg)	De aanslag op Charlie Hebdo (vervolg) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=551
40	Richting, een naar voorzetsel	Het gebruik van het woord richting http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=557
41	Nina Sophia	Bij de geboorte van ons eerste kleinkind http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=562
42	Enigma en Dilemma	Naar de film The Imitation Game met dochter Lisa http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=571
43	Februaristaking	Stilstaan bij antisemitisme http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=576
44	Merknamen	De herkomst van merknamen (boek van Riezebos) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=581
45	De vier elementen van communicatie	Een koppeling tussen elementen en communicatie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=586
46	Hun strijd, onze strijd	Vechten op vreemde bodem http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=595
47	Naast wie ga je zitten	Observaties in het openbaar vervoer http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=602
48	De stamhouder	Het boek van Alexander Münninghoff http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=608
49	Grandes Lignes	Parijs en de grote gebaren http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=614
50	Kennis-Houding-Gedrag	Kanttekeningen bij deze communicatie-begrippen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=624
51	Norwegian Wood	Haruki Murakami, The Beatles en Bob Dylan http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=639
52	Valt er wat te kiezen	Verkiezingen voor het Europees Parlement http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=648
53	H.N. Werkman	De druksels van Werkman http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=654
54	CommunicatieNU #2	De nieuwe verzamelbundel van Betteke van Ruler http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=669
55	Heimwee naar Max van der Stoel	Herinneringen aan een oud-minister http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=677
56	Peeck & Op de Beeck	Twee schrijvers, twee boeken; een vergelijking http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=684
57	Zuivere ketters	De vervolging van de Katharen in Frankrijk http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=692
58	Zadelhoesjes en ander reclameleed	Hoe goed te adverteren met zadelhoesjes http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=701
59	Ode aan mijn bril	Dit jaar ben ik vijftig jaar brildragend http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=713
60	Organisaties en onderscheid	Zelfpresentatie en ontwikkelingen op mediagebied http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=728
61	Pluk de dag	De dichter Cees Buddingh’ http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=739
62	Offerfeest	Wat wordt er gevierd tijdens het Offerfeest? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=754
63	Minder, minder, minder	Een kwalitatieve afwijzing van andere mensen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=765
64	Afrikaanse vluchtelingen tussen wal en schip	Wat doen de EU en de AU? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=772
65	Nog één keer naar Bob Dylan	Concert in Carré (november 2015) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=782
66	Een prachtig spoor	De bolwerken van Amsterdam (Rob van Reijn) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=793

2016	Titel	Onderwerp en link
67	Suiker, een bitterzoet verhaal	Cuba, plantages, Java, slavernij http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=807
68	Waarom het even slikken is vandaag…	Bij de dood van David Bowie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=826
69	Geven en Nemen of Delen	Seks, intimiteit en communicatie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=836
70	Help, mijn dochter heeft een gymnasium-advies	De voors en tegens van het gymnasium http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=846
71	Het Vegetarische Vrienden dilemma	In hoeverre wil je je aan anderen aanpassen? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=856
72	Koop geen krant van je geboortedag	Maar van de dag erna http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=863
73	Schoolcampus (V&D)	Bij het faillissement van Vroom & Dreesmann http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=874
74	Judas, de regisseur van Pasen	Het boek Judas van Amos Oz http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=892
75	Het Oekraïne-referendum deugt niet	Het verkeerde middel bij deze problematiek http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=906
76	Mijn houvast-huis	Het gele huis van Willink en mijn geboortehuis in Velp http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=920
77	9 mei: reden voor feest in Europa	De feestdag van de Russen en van de EU http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=931
78	Gastdocent in Litouwen	Mijn ervaringen in Vilnius http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=939
79	Matthias Antonie	Bij de geboorte van onze kleinzoon http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=953
80	Jan Vertoortelboom en het Vlaamse familieverhaal	Het boek De verzonken jongen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=962
81	Een alternatief Nederlands elftal	Buitenlandse spelers met een Nederlandse naam http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=967
82	Hello Goodbye	Het Britse referendum over de EU http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=986
83	Festival	Mijn ervaringen op het North Sea Jazz festival http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=992
84	Je moet er wat voor over hebben	Collecteren voor het Rode Kruis http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1000
85	Mooie kerk	De gerestaureerde Sint Bavo basiliek in Haarlem http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1007
86	Geniet ervan!	Het gebruik van de gebiedende wijs http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1024
87	Vruchtgebruik	Waarom Apple Apple heet http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1033
88	Moedige stap van Edith Schippers	Opmerkingen bij de Schoo-lezing van deze minister http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1048
89	Moussa en Meursault; rendez-vous met Albert Camus	Het boek Moussa van Kamel Daoud als eigentijds vervolg op L’Etranger van Albert Camus http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1063
90	How does it feel?	Bob Dylan krijgt de Nobelprijs voor literatuur http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1088
91	Olifantenpaadjes en ezelsbruggetjes	Zetjes in de goede richting: hints en nudging http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1097
92	Sint Maarten	Een verhaal over chocolade, voetbal, Holleeder en mantelzorg http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1116
93	Bij de dood van Leonard Cohen	Een verhaal over Leonard Cohen, Cleopatra, Kavafis en Shakespeare http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1138
94	Mijn gewone, bijzondere moeder	Het leven van mijn moeder, Hanna Lam http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1156

2017	Titel	Onderwerp
95	Bijzonder Indonesië	Reiservaringen op Java en Bali http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1178
96	Jonge dichters	Tim Hofman, Hannah van Binsbergen, Esther Naomi Perquin http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1199
97	Mijn verjaardag op Facebook	Gedachten over afstand en nabijheid http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1222
98	Ik weet nog niet wat ik ga stemmen	De Tweede Kamer verkiezingen van 15 maart http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1237
99	Morgen naar de stembus	Mijn keuze gemaakt http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1246
100	Oek de Jong en Ed van der Elsken	De kracht van woorden en beelden http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1258
101	Mijn zoon de gelukszoeker	Mijn zoon Lucas gaat op Bali wonen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1273
102	Bipolaire politiek	Zwart-wit keuzes bij verkiezingen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1286
103	Geef mij de grauwe, stedelijke wegen	Parallellen tussen J.C. Bloem en Walt Whitman http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1300
104	Henk en Ingrid bij de Primark, Jelmer en Sophie bij het Van Gogh museum	Dilemma’s tijdens de kabinetsformatie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1306
105	Doe mee aan de migratie-quiz	Standpunten van politieke partijen over migratie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1315
106	Papadag en vaderdag	De misplaatse term Papadag http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1321
107	Het verhaal van Crystal Palace	De link tussen Frank de Boer, Fjodor Dostojewski, Peter Sloterdijk en Samuel Sarphati http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1332
108	Dromen en drama’s in Verona	Impressies van een bezoek aan Verona http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1355
109	Oogsten	Tradities en de samenhang tussen natuur en cultuur. Boeken van Ger Groot en Erwin Mortier http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1374
110	1987-2017: 30 jaar communicatie-onderwijs	Mijn jubileum als HBO communicatie-docent http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1389
111	K. Schippers passé? Ben je belazerd!	De betekenis en relevantie van het werk van K. Schippers http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1422
112	Mondriaan als aansteker	Hoe ik ooit een titel voor een Mondriaan- tentoonstelling bedacht http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1439
113	31 oktober: gaan we Hervormingsdag of Halloween vieren	Oude en nieuwe feestdagen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1460
114	23 oeroude woorden	De ontdekking van 23 eeuwenoude stamwoorden http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1482
115	Onthaasten, ontspullen, ontbloten, ontzeuren	Spelen met ont-werkwoorden http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1511

2018	Titel	Onderwerp en link
116	Reclame voor reclame	Het etaleren van eigen onvermogen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1540
117	Nepnieuws is geen nieuws	Gebruik en misbruik van de term nepnieuws http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1559
118	Wat heeft W.F. Hermans met Heineken en Holleeder te maken?	Opmerkelijke parallellen tussen gebeurtenissen rondom deze drie mannen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1573
119	De mensen van Maastricht	De aantrekkingskracht van deze stad en de rol van haar inwoners daarbij http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1585
120	Gepakt door SuitSupply	De twijfelachtige bedoelingen van SuitSupply bij haar nieuwste reclame-uitingen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1592
121	Het oermodel van communicatie (van Shannon & Weaver) is 70 jaar oud. Reden voor een feestje?	Dit bekende model was anders bedoeld dan velen denken http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1614
122	Leestip: Van Bach tot bacterie en terug	Een pittig boek over taal, communicatie, bewustzijn en begrip http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1646
123	Balinese bruiloft	Het huwelijk van Lucas en Santie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1655
124	Winterswijk	In de voetsporen van Mondriaan en Komrij http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1686
125	Huishoudtrapje	Een ongelukkige valpartij met grote gevolgen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1705
126	Roman Jakobson’s inspirerende kijk op taal en communicatie	Een taalkundige die ons veel inzichten biedt op het gebied van taal, taalfuncties en communicatie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1713
127	Wanneer houdt een letter op een letter te zijn	De ontwikkeling van de letter E en de vele manieren waarop deze letter wordt afgebeeld http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1726
128	Jinte Maria	Bij de geboorte van kleindochter Jinte http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1766
129	Vrouwelijke straatnamen	Er moeten meer straten naar vrouwen worden vernoemd http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1777
130	I Amstlvn	Het einde van de I Amsterdam letters en een opvallende reactie vanuit Amstelveen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1795
131	Madeira, van Christiani tot Cristiano	Enkele observaties tijdens een heerlijke vakantieweek http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1809
132	Beeld en geluid	Hoe ik een oud televisie-fragment van mijn vader vond http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1820
133	Vuilcontainer	Een oude buurvrouw gaat verhuizen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1833

2019	Titel	Onderwerp en link
134	De weereld is een speeltooneel	De Gijsbreght van Aemstel in het Dylan hotel http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1858
135	Pijl en Logo	Saaie logo’s op vrachtwagens http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1870
136	Ik ging naar Brussel om Jacques Brel te zien	De bekende zanger blijkt een Vlaming http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1885
137	Openbare klapsigaren, luizenmoeders en fundamentalisten	Moet er nog plaats zijn voor bijzonder onderwijs? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1898
138	Stop de verengelsing	Nederlandse plaatsen met Engelse namen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1912
139	Communiceren luistert nauw	Communiceren begint al in de onderzoeksfase http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1928
140	Verkiezingen voor het Europees Parlement	Wat staat er op het spel? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1932
141	Sleutels	Sleuteloverdracht van ons nieuwe huis http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1941
142	WP, weg of mee?	Gaat de encyclopedie mee naar het nieuwe huis? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1953
143	Van A naar Z	Na 33 jaar Amstelveen verhuizen we naar Zeist http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1964
144	Communiceren over communicatie	In gesprek met nieuwe eerstejaars studenten http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1972
145	Het Lada-effect	Als je het eenmaal ziet… http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1983
146	Je bent wat je draagt	Gele hesjes en cappuccino http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=1991
147	Elastiekjes op straat	Mijn fascinatie voor figuurtjes van elastiek http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2005
148	Kinderen voor kinderen	Ik ben trots op het werk van mijn kinderen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2026
149	Het is oké	Het verkeerde woord van het jaar http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2036

2020	Titel	Onderwerp en link
150	Groeten uit Zeist #1: Zeg het niet met Bloemen	Wat heeft Karin Bloemen met Zeist te maken? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2052
151	Doelgroepen en deelgroepen	Een pleidooi voor een nieuw woord en nieuw denken http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2063
152	Ik-dingen	Als dingen menselijke trekjes krijgen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2075
153	Groeten uit Zeist #2: Hendrik Marsman	De Zeister dichter en zijn bekende gedicht: Denkend aan Holland zie ik brede rivieren… http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2096
154	Femke	Een oude vriendin wordt overvallen op straat http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2108
155	Bij de geboorte van kleindochter Mae Marianne	http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2115
156	Studenten in corona-tijd	De gevolgen van de pandemie voor mijn studenten http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2120
157	Simone de Beauvoir en Black Lives Matter	Parallellen in de strijd voor gelijkwaardigheid http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2130
158	Groeten uit Zeist #3: De voedselbank	De achterkant van onze welvaartsstaat http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2144
159	Land van herkomst en land van aankomst	Eddy du Perron en Murat Isisk http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2153
160	Enkele gedachten bij de dood van Samuel Paty	Bij de dood van Samuel Paty http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2170
161	Mijn vader 1926-1970-2020	Vijftig jaar na de dood van mijn vader http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2179
162	Help, ik ben een soort geworden!	Wie denken zij wel dat ik ben? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2184

2021	Titel	Onderwerp en link
163	Het belangwekkende nieuwe boek van Betteke van Ruler	Haar nieuwe boek over communicatiestrategie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2204
164	Op naar de stembus!	De Tweede Kamer verkiezingen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2219
165	Groeten uit Zeist #4: De L-flat	Klopt de naam van de L-flat wel? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2228
166	Wat kan Europa leren van de Habsburgers	Het nieuwe boek van Caroline de Gruyter ‘Beter wordt het niet’ http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2246
167	Bob Dylan 80 jaar!	Bij de 80^e verjaardag van Bob Dylan http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2256
168	Een inwoner van Bulgarije is een Bulgaar…	Hoe consequent zijn we in het benoemen van de inwoners van landen? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2272
169	Bij het graf van Albert Camus	Op bezoek in Lourmarin http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2276
170	De coach in het onderwijs	Wordt de docent een coach? En waar komt de naam coach vandaan? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2293
171	Bij de geboorte van kleinzoon Casper Gerrit	http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2306
172	Groeten uit Zeist #5: Straatnamen	Straatnamen in Zeist http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2314

2022	Titel	Onderwerp en link
173	Ontwijnen, ontboeken, ontschermen: nieuwe ont-woorden	Nieuwe woorden die met ont- beginnen (vervolg op Blog 115; december 2017) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2333
174	Groeten uit Zeist #6: Plakplaatjes	Plaatjes van Zeist sparen. http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2356
175	Eerder genieten	Wanneer zal ik met pensioen gaan? http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2377
176	Mannen van zestig	Bij het overlijden van vier dierbare personen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2391
177	Bij de geboorte van kleindochter Ni Putu Tori Rosalie	http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2400
178	Kletskassa	Ik reken liever af bij een kassière http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2404
179	Mannentas	Mijn nieuwste accessoire http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2409
180	Over verhitting	De polarisatie in Nederland wordt steeds heftiger http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2409
181	Komijnsplisers en Sjabloonhonger	De nieuwe dichtbundel van Marieke Lucas Rijneveld http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2423
182	Go to hell	Dante en hedendaagse hellevaarders http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2436
183	A Camping Flight to Lowlands’ Paradise	Festivals en vluchtelingen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2453
184	Vlagvertoon	De omgekeerde vlag als opgestoken middenvinger
185	Groeten uit Zeist #7: Eikels	Eikels en bikers http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2475
186	Morgen weer naar Bob Dylan	Dylan treedt weer op in Nederland http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2483
187	This bird has flown: ik ben van Twitter af	Waarom ik dit platform gedag zeg http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2492
188	Waar is het lam?	De nieuwe bundel van Mustafa Stitou http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2499

2023	Titel	Onderwerp en link
189	Groeten uit Zeist #8: Dag slager en dag bakker	Over vertrekkende middenstanders http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2520
190	Inholland. What’s in a name?	Over de naam van de hogeschool waar ik werk http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2559
191	Er mankeert nogal wat aan missen en ontbreken	De werkwoorden missen en ontbreken worden vaak door elkaar gehaald http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2576
192	De dubbele waarde van een diploma	De betekenis van het behalen van een diploma http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2594
193	Bestemming onbekend	Indrukken van een studiereis naar Sarajevo http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2604
194	Het jaar van de scholekster	Mijn favoriete vogel http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2615
195	Groeten uit Zeist #9: Zeist is goud waard	Het Nederlandse goud komt in de bossen van Zeist te liggen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2628
196	Het is mooi geweest	Afscheid nemen van mijn werk http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2638
197	Strandpalen; foto-genieke symbolen van tijd en ruimte	Ik maak al jarenlang foto’s van strandpalen http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2654
198	Parlez-vous Français?	Vaste woorden-paren op vakantie in Frankrijk http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2665
199	In den beginnen was het Woord	De vele parallellen tussen Communicatie en Christendom http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2676
200	Jürgen Habermas laat weer van zich horen	Het belang van dialoog en democratie http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2693
201	Nooit meer slapen. Nog eens lezen.	Wat valt op als je opnieuw een klassieker leest http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2705
202	Doe het voor de kinderen (Staak het vuren)	Brian Eno, Israël en Gaza http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2713
203	Meerstemmigheid en buitenspel-partijen	Aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen van 20 november 2023\ http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2720
204	De nieuwe baas van het verkeer	De PVV van Geert Wilders is de grootste partij geworden http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2729
205	Groeten uit Zeist #10: Sinterklaasfeest	Ouderwetse Pieten in Zeist en in mijn kinderboek http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2743
205	Groeten uit Zeist #11: Burgerberaad	Burgerberaad levert geen vuurwerk op (en dat is ook de bedoeling) http://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2760

2024	Titel	Onderwerp en link
206	Op een regenboogtrui staat geen regenboog	Over woorden die de lading niet dekken https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2792
207	Verkiezingen in Indonesië Deel 1	De recente verkiezingen in Indonesië en onze ervaringen toen we daar waren https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2806
208	Bali, paradijselijk eiland met een bewogen verleden	Bali’s geschiedenis; vervolg op vorige blog (verkiezingen Deel 2) https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2829
209	Groeten uit Zeist #12 The Passion: kruis en munt	City marketing en het kruis als christelijk symbool https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2844
210	Hier opent binnenkort …..	Het gebruik/misbruik van de term ‘hier’ opent https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2857
211	Stilstaan op 4 mei bij Bram en Luc	In een boek van mijn vader staan voorin twee namen van omgekomen vrienden. Ik ging op zoek naar hun verhaal https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2873
212	De EU: geen super-staat, wel super belangrijk	Europese verkiezingen en het belang van de EU https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2889
213	Hoe ontwikkel je een communicatiestrategie?	Een vergelijking van de werkwijzen van Betteke van Ruler en Wil Michels https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2900
214	Hoe ontwikkel je een communicatiestrategie (Deel 2)?	Een vervolg op mijn vorige blog. Over volgtijdelijkheid en werkniveaus https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2919
215	Zomerfeest in de Tulpstraat: de spanning loopt op	De aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2935
216	Poëzie in de leesclub	Positieve ervaringen met het lezen van gedichten https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2948
217	Bij de geboorte van kleinzoon Quinn Simon	https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2956
218	In vuur en vlam	Logo’s met een vlam https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2964
219	Een merk in de steigers zetten	In veel commercials is een steiger te zien. Niet erg origineel! https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=2991
220	Groeten uit Zeist #13: De BIGA-groep	Onmisbare werkers in onze gemeente https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3002
221	Onze waarden en normen	Wat zijn nu precies normen en waarden?
222	Leve de AOW	Bij mijn 67^e verjaardag https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3019
223	Bezorg de bezorger fijne feestdagen	Even stilstaan bij het harde werk van pakket-bezorgers. https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3026

2025	Titel	Onderwerp en link
224	Groeten uit Zeist #14 Het Witte Kerkje	In korte tijd bezoek ik het witte kerkje twee keer: voor een concert en een begrafenis https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3032
225	Readymades in de kunst; over urinoirs, bananen en vulpennen	Miro in museum Beelden aan Zee https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3042
226	Political science	Donald Trump regeert als in het liedje van Randy Newman https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3052
227	Hoe Eise Eisinga inspiratie biedt in deze tijd van Trump en Musk	Een mooie biografie over een bijzondere man https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3061
228	Sag mir wo die Blumen sind	Een verhaal over Pete Seeger, Marlene Dietrich, Oekraïne en Anselm Kiefer https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3074
229	Even wat luchtigers	Woordgrapjes en rare invallen https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3085
230	Groeten uit Zeist #15 Een prachtig cadeau van de Oekraïense gemeenschap	Oekraïners schenken Zeist een kastanjeboom https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3099
231	Oroppa, een trans-Mediterrane nacht vol dromen	De debuutroman van Safae el-Khannoussi is een betoverend boek https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3108
232	Om de lieve vrede	Wat maakt het zo moeilijk om Israël te veroordelen? https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3129
233	Groeten uit Zeist #16 Met onze kleinzoon naar de KNVB	Een leuke ochtend met onze kleinzoon Matthias die dol is op voetbal https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3140
234	De namen uit mijn jeugd	Namen van de meisjes en jongens van mijn generatie in sonnet-vorm https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3146
235	Voetbal Aap Noot Mies	De achternamen van eredivisie-spelers in de vorm van een leesplankje https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3152
236	Groeten uit Zeist #17: Wolven in het bos	Een waarschuwing voor wolven. Maar wat mannen doen is vaak veel erger https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3161
237	Mensen gevraagd	Het oude gedicht van Coert Poort is nog steeds relevant https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3167
238	De kern van communicati&	Communicatie draait om het (helpen) realiseren van betekenisvolle ontmoetingen https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3172
239	Mijn dierbaarste boek	Mijn kinderboek ‘Ondersteboven’ https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3178
240	Waarom Rob Jetten premier moet worden (maar ik niet op zijn partij ga stemmen)	De Tweede Kamerverkiezingen van oktober 2025 https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3187
241	Wi Sranan: een mooie tentoonstelling over herkomst en toekomst	Surinaamse kunst in het Cobra Museum https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3193
242	Het noodpakket heeft een bijsluiter nodig	Wordt het oorlog? En wat vinden we het verdedigen waard? https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3203
243	(Kerst-)Groeten uit Zeist #18 : Hernhutter sterren	Het verhaal achter de Hernhutters en hun ster https://phaestus.nl/phaestus.nl/?p=3208

Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

(Kerst-)Groeten uit Zeist #18 : Hernhutter sterren

24 december 2025 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

In mijn serie blogs over mijn (niet meer zo) nieuwe woonplaats Zeist dit keer een verhaal over een typisch Zeister fenomeen: de Hernhutter ster.

Toen mijn vrouw en ik ruim zes jaar geleden in Zeist kwamen wonen kregen we van een vriendin die hier al heel lang woont een mooi cadeau: een Hernhutter ster. Voor ons was dit iets totaal onbekends, maar zij vertelde ons dat dit echt bij Zeist hoort. Een maand later, eind november/begin december begrepen we haar pas goed. Overal in Zeist verschenen deze sterren achter de ramen van de huizen, in allerlei uitvoeringen: klein, groot, rood-wit, geel, blauw, wit. Ook wij hingen onze ster op. We voelden ons meteen een beetje ingeburgerd in Zeist. Ook nu, in de aanloop naar Kerst, zie je in heel veel huizen de Hernhutter sterren hangen. Als mensen mij vragen: wat is nu echt iets typerends van Zeist, dan zeg ik: de Hernhutter sterren.

Als Zeistenaar weet ik inmiddels wel iets van over de herkomst van de Hernhutters, maar ik wilde ook wel eens weten wat de geschiedenis van deze sterren is. Daar blijkt een bijzonder verhaal aan vast te zitten.

Beknopte geschiedenis van de Hernhutters

De Hernhutters, oorspronkelijk afkomstig uit Bohemen (Tsjechië), vormen een eeuwenoude protestantse gemeenschap onder de naam Evangelische Broedergemeente (EBG). De eerste leden van deze Broedergemeente waren geïnspireerd door de 15^e eeuwse kerkhervormer Jan Hus. Hun gemeenschap leidde lange tijd een marginaal bestaan en de leden werden vaak vervolgd vanwege hun afwijkende geloofsleer. Niet alleen door de Rooms-Katholieke kerk, maar ook door ‘concurrerende’ protestantse gemeenschappen. In 1722 bood de Duitse Graaf von Zinzendorf de Broedergemeente een veilige plek op zijn landgoed om te leven en hun geloof uit te oefenen. Hij noemde die plek Herrnhut, wat zoveel betekent als ‘onder de hoede van de Heer’. Vanaf dat moment werden de leden van de Broedergemeente ook Hernhutters (of Herrnhuter in het Duits) genoemd. Halverwege de 18^e eeuw trok een groep Hernhutters naar Nederland waar zij zich mochten vestigen op het terreinen die voor Slot Zeist lagen. De komst naar Nederland hing samen met het evangelisatiewerk van de Hernhutters. Ze zagen het als een belangrijke opdracht om het evangelie over de gehele wereld te verspreiden. Nederland vormde voor hen een ideale vestigingsplaats en uitvalsbasis, want er heerste hier relatief veel godsdienstvrijheid en de Nederlanders hadden veel overzeese handelsposten en koloniale gebieden.[1]

Het eerste gebouw in Zeist was vooral een thuisbasis voor zendelingen die de wereld rondreisden. Later verrezen er meer gebouwen en werd er een grote gemeenschap gesticht met eigen huizen, werkplaatsen, winkels, een school en een kerk. Zo werd Zeist het centrum van de Hernhutters (de Evangelische Broedergemeente) in Nederland. De gebouwen van de Hernhutters rondom het Broederplein en het Zusterplein bieden nog steeds een prachtige aanblik en zijn, in combinatie met Slot Zeist, een belangrijke toeristische attractie.

Het Zusterplein

De Hernhutter ster

De eerste Hernhutter sterren werden in de eerste helft van de 19^e eeuw gemaakt, bijna 200 jaar geleden. Leerlingen op een school van de Evangelische Broedergemeente in Duitsland hadden het vaak moeilijk, omdat ze hun ouders heel weinig zagen. Veel Hernhutter-ouders waren in andere streken, of zelf anders landen actief als zendeling. Juist in de winter, in de aanloop naar Kerst, hadden de kinderen last van heimwee. Een van de docenten, een wiskundige, kwam op het idee om sterren van papier te gaan maken. De ster verwees in de tijd van advent en Kerst natuurlijk naar de ster van Bethlehem. De docent had verschillende modellen gemaakt die de kinderen moesten namaken. Dat zorgde niet alleen voor wat afleiding, maar zo konden de leerlingen ook leren werken met geometrische figuren. De meest complexe ster vormde de basis voor de huidige Hernhutter sterren. Deze ster heeft 26 punten die bevestigd moesten worden op een kern met 18 vierkante en 8 driehoekige vlakken. Een hele klus dus.

Dat het in elkaar zetten van de ster de nodige behendigheid vergt hebben we thuis ook gemerkt toen we tijdens ons eerste kerstdiner in Zeist al onze (schoon-)kinderen een Hernhutter-ster cadeau gaven. Tussen twee gangen door werd driftig geknutseld en er ontstond een soort wedstrijd wie de ster het eerste in elkaar kon zetten. Onze handige schoondochter won die wedstrijd met glans.

Zo is de binnen de Evangelische Broedergemeente de traditie ontstaan om in de aanloop naar Kerst Hernhutter sterren te maken en op te hangen. En die traditie duurt tot op de dag van vandaag. Alleen worden de sterren nu niet meer door kinderen gemaakt, maar in een grote werkplaats in de Duitse plaats Herrnhut.

Heimwee

De Hernhutter ster is dus in eerste aanleg ontstaan als middel om de heimwee te verdrijven. Heimwee is net als Hernhutter een woord met Duitse wortels. En ook een toepasselijk woord in de aanloop naar Kerst. Verlangen we juist in december niet allemaal naar thuis en samenzijn?

Geraadpleegde bronnen:

https://www.herrnhuter-sterne.de/en/Entstehungsgeschichte.html

https://historiek.net/evangelische-broedergemeente-en-de-hernhutters/131334/

https://www.herrnhuter-sterne.de/en/

https://de.wikipedia.org/wiki/Herrnhuter_Stern

[1] Hernhutters waren van oudsher ook heel actief in Suriname. De Broedergemeente is onder Surinamers nog steeds een begrip.

Communicatie & onderwijs, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Het noodpakket heeft een bijsluiter nodig.

9 december 2025 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Voorjaar 2025

“Pap, denk je dat het hier ook oorlog kan worden?” De vraag van mijn dochter overvalt me. Ik aarzel even en kijk naar haar kinderen die verderop in de kamer zitten te spelen. Dan zeg ik: “Ik verwacht niet dat wij direct in een oorlog verwikkeld gaan raken, maar ik voel wel dat de spanning in de wereld aan het toenemen is. Door die afschuwelijke oorlogen in Gaza, Oekraïne en Soedan. Door de agressie van Poetin en het onvoorspelbare optreden van Trump. Maar ook door de ondermijnende activiteiten van extremisten in Europa.”

We raken in een gesprek over de huidige tijd en de gevoelens die we daarbij hebben. Ik vertel daarbij ook over de spanningen die bestonden toen ik jong was: de Koude Oorlog, de (nucleaire) wapenwedloop tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten, de militaire regimes in Zuid-Europa, de terreur van de Rote Armee Fraktion, de strijd in Noord-Ierland. Ik probeer te zeggen dat elke tijd zijn eigen bedreigingen met zich meebrengt, en dat het vroeger soms ook onveilig voelde. Maar ik merk aan mezelf dat dat geen bevredigend antwoord is. We leven nu in een andere tijd en ik begrijp dat mijn dochter deze vraag heeft gesteld. Ik zou haar graag volledig willen geruststellen, maar dat lukt me niet. Ik vind deze tijd ook onzeker. Niet alleen door het concrete oorlogsgeweld, maar ook vanwege nieuwe dreigingen die uitgaan van drones, nepnieuws, cyberaanvallen en anti-democratische krachten. Ik besluit ons gesprek door te zeggen dat ik heel blij ben dat ikzelf aan den lijve geen oorlog heb meegemaakt en dat ik haar en haar kinderen hetzelfde toewens.

Najaar 2025

De overheid start een campagne om ons voor te lichten over de manier waarop we ons kunnen voorbereiden op een noodsituatie. Alle huishoudens in Nederland krijgen een overheidsbrochure in de bus. Op pagina 3 staat te lezen dat de kans op een oorlog groter wordt. Ook de daarop volgende zin klinkt niet geruststellend: Het is op dit moment geen oorlog in Nederland, maar ook geen vrede.

Ik begrijp de vraag van mijn dochter nu nog beter. Niet omdat er morgen tanks ons land zullen binnenrollen, maar omdat we tegenwoordig erg afhankelijk zijn van een aantal vitale, maar ook kwetsbare systemen: denk aan onze energievoorziening of het internet. Wat kunnen ons niet voorstellen hoe het zou zijn als we een paar dagen geen stroom en geen internet zouden hebben. We vinden het zo vanzelfsprekend dat alles functioneert. Ik zag laatst op televisie het verhaal van een Oekraïense man die liet zien hoe hij een app gebruikt om te zien op welke momenten hij thuis elektriciteit heeft. Zijn app liet slechts een paar korte tijdsvakken per dag zien waarop er stroom is. Ook vertelde hij dat er soms dagenlang geen verwarming is.

Op TV en sociale media wordt gediscussieerd over de zin en onzin van deze overheidscampagne. Er wordt boos gereageerd op de samenstelling van het aanbevolen noodpakket. Ik denk vooral: wat wordt er toch ontzettend veel gemopperd in Nederland, terwijl wij het verhoudingsgewijs zo goed hebben. Wat een luxe-probleem dat we verhitte discussies voeren over de inhoud van het noodpakket terwijl op één dag reizen hiervandaan mensen dagelijks met drone-aanvallen te maken hebben of in tentenkampen wonen.

De meest indringende opmerking las ik onlangs van een vrouw die helpt bij de opvang van vluchtelingen. Als er hier oorlog uitbreekt of een andere acute noodsituatie zou zij aan vluchtelingen vragen hoe zij hebben weten te overleven. Hoe hebben zij zich gered zonder huis, zonder vervoer, zonder eten, zonder warme kleren?

Bijsluiter

Ik merk dat ik me niet wil laten leiden door angst of fatalistisme. Maar ik wil ook niet mijn kop in het zand steken. Ja, ik ga ook een noodpakket samenstellen. Better safe than sorry. En daarnaast begrijp ik ook dat we moeten kijken hoe Nederland zich op internationaal terrein beter kan verdedigen (waarbij ik niet zo zeer de nieuwe NAVO-norm belangrijk vind, maar vooral wil pleiten voor een hechter Europees defensie-pact; veel losser van de VS).

Maar noodpakketten en een sterkere defensie alleen zijn niet voldoende. Natuurlijk is het belangrijk om aan onze primaire behoeften en onze veiligheid te denken, maar naast de materiële en militaire kant is er wat mij betreft ook een normatieve kant. Het gaat ook om het beschermen van de manier waarop wij met elkaar (willen) leven. Wat vinden we daarbij belangrijk? Waar willen we met elkaar voor staan? Wat willen we veilig stellen? Wat vinden we het verdedigen waard? Daar wordt veel minder over gesproken in het maatschappelijke debat. Terwijl dat wat mij betreft de hamvraag is.

Voor mij zou het daarbij vooral moeten gaan om de basis van onze manier van samenleven. Onze democratische rechtsstaat, onze open en pluriforme samenleving, transparante en onafhankelijke media, Artikel 1 van de Grondwet. In die zin vind ik dat elk noodpakket bij wijze van spreken een bijsluiter zou moeten bevatten waarin deze democratische uitgangspunten en waarden staan beschreven. Die waarden inspireren mij om zowel positief als waakzaam te zijn. Positief, omdat ik me graag wil verbinden met mensen en bewegingen die het goed voor hebben met andere mensen, mensen die uitgaan van gelijkwaardigheid, mensen die zichzelf en anderen vooruit willen helpen. Waakzaam, omdat er binnen en buiten ons land krachten werkzaam zijn die mensen tegen elkaar opzetten, die ongelijkheid aanwakkeren, die haat zaaien, die de grondslag van onze samenleving ondermijnen. Steeds openlijker, steeds brutaler. Daar helpen geen blikken soep en flessen water tegen. Die krachten verdienen weerwoord en weerbaarheid.

Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

Wi Sranan: een mooie tentoonstelling over herkomst en toekomst

25 november 2025 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Op 25 november 1975 werd Suriname onafhankelijk. Precies 50 jaar geleden. Deze bijzondere verjaardag wordt natuurlijk uitgebreid en uitbundig in Suriname zelf gevierd. Ook in Nederland wordt op meerdere manieren stilgestaan bij deze mijlpaal. Zo is de tentoonstelling ‘Wi Sranan, Surinaamse kunst in beweging’ in het Amstelveense Cobra Museum speciaal opgezet om dit historische moment te markeren.

Marcel Pinas: Afaka Kibii I

Oud-collega Maikel Deekman, zelf een van de deelnemende kunstenaars, nodigde me uit voor de opening van deze tentoonstelling op 7 november j.l. Het was een feestelijk gebeuren met inspirerende toespraken, plechtige rituelen, live muziek en natuurlijk lekkere Surinaamse hapjes en drankjes.

De tentoonstelling bevat werk van ruim 20 Surinaamse kunstenaars en biedt daarmee een mooi en gevarieerd beeld van hedendaagse Surinaamse kunst. Er zijn schilderijen, foto’s, kleding-ontwerpen en installaties te zien. De materialen variëren van textiel, epoxy en hout tot keramiek en alledaagse gebruiksvoorwerpen. De grote diversiteit van de tentoonstelling weerspiegelt de veelkleurigheid van de Surinaamse samenleving zelf. In veel van de kunstuitingen werken oude tradities door. Dat zegt veel over het zelfbewustzijn en de trots van de makers.

Maikel Deekman: Digital Patchwork

Een paar weken na de opening ben ik met Maikel nog een keer naar de tentoonstelling gegaan. Dit keer met een groepje oud-collega’s. Maikel leidde ons rond en bracht ons ook in contact met een paar andere exposanten. Dankzij hun verhalen en toelichtingen kwam de tentoonstelling nog meer tot leven. Zij maakten ons duidelijk dat voor hen onafhankelijkheid niet alleen vrijheid van overheersing betekent (‘free from’), maar ook vrijheid om je eigen identiteit te vieren en je eigen keuzes te maken (‘free to’). Een mooie verbinding tussen herkomst en toekomst.

Meredith Joeroeda: Akare

Na afloop merkte ik dat niet alleen de beelden en de verhalen van deze tentoonstelling bij me bleven hangen. Er drong ook een meer omvattend besef bij me door: deze tentoonstelling ademt energie, verbinding, frisheid, hoop, diversiteit, perspectief. Wat een les voor Nederland, waar zoveel wordt geklaagd en gesomberd, waar velen zich willen terugtrekken achter deuren en grenzen. Tegen die mensen zou ik willen zeggen: ga naar Wi Sranan in het Cobra Museum. Daar knap je enorm van op.

(Reageren op mijn blogs kan helaas niet meer via de reactie-functie. Deze heb ik afgesloten vanwege de vele spam-berichten. Reacties via LinkedIn zijn zeer welkom!)

Communicatie & onderwijs, Europa, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

Waarom Rob Jetten premier moet worden (maar ik niet op zijn partij ga stemmen)

28 oktober 2025 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Elke keer als er verkiezingen aankomen, schrijf ik een tekst met wat persoonlijke observaties en overwegingen. Een traditie die ik jaren geleden begon op verzoek van mijn kinderen. Of ik hen wat wegwijs wilde maken in het landschap van de Nederlandse en Europese politiek. Ik gaf daarin geen stem-adviezen, maar probeerde in toegankelijke bewoordingen wat te vertellen over onze staatsinrichting en over actuele ontwikkelingen.

Toen ik jaren later mijn blog startte, werkte ik die teksten op deze plek verder uit. Nu zijn er morgen weer verkiezingen. Op de valreep heb ik ook dit keer weer een tekst klaar. In zeven kortere blokken. Ik merk dat ik meer uitgesproken ben dan in vorige versies. Het is er wat mij betreft ook echt de tijd voor!

SAMEN

Op woensdag 29 oktober kiezen we 150 volksvertegenwoordigers. Er staan maar liefst 27 partijen op het stembiljet. De keuze is reuze. Voor ieder deelbelang of voor elk issue is er wel een specifieke partij te vinden. Dat is een grote verworvenheid. Aan de andere kant gaat het er na 29 oktober juist om dat partijen elkaar weten te vinden. Dat maakt verkiezingen zo paradoxaal: eerst je afzetten tegen de anderen en de onderlinge verschillen uitvergroten om vervolgens met die anderen om de tafel te gaan zitten om een regeerakkoord te sluiten. In de kern gaan democratische verkiezingen wat mij betreft om de bereidheid om samen met anderen de problemen en uitdagingen van het land aan te gaan pakken.

SPELREGELS

Er komen steeds meer partijen die in hun verkiezingsprogramma voorstellen opnemen die op gespannen voet staan met de rechtsstaat. Tot op zekere hoogte is dat geen probleem. Wetten en ook de Grondwet kunnen bijgesteld of zelfs ingrijpend veranderd worden. Het wordt zorgwekkend als partijen zich bewust niet aan de huidige spelregels van ons democratisch bestel willen houden. In voetbaltermen: sommige politieke spelers maken bij herhaling opzettelijk hands. Als ze daarvoor bestraft worden roepen ze dat de scheidsrechter niet deugt en dat de VAR partijdig is. Ik vraag me af waarom we partijen en politici die doelbewust ons democratische spel saboteren niet af en toe een gele kaart kunnen geven.

LEVEREN

Besturen is een vak. Als je je huis laat verbouwen door een aannemer, ga je op zoek naar referenties, reviews. Je wilt met een betrouwbaar, solide bedrijf in zee gaan. Niet een bedrijf dat prutswerk levert en jou halverwege de verbouwing laat zitten. In dat opzicht vind ik het vreemd dat grote groepen kiezers in Nederland zich keer op keer in de armen storten van nieuwe leiders en nieuwe partijen zonder bewezen staat van dienst. Dat begon bij de LPF van Pim Fortuyn en dat ging daarna via FvD van Baudet door naar de BBB van Caroline van der Plas en NSC van Pieter Omtzigt. Deze ‘plofpartijen’ doen het korte tijd heel goed, maar vallen al snel in duigen, waarmee ze een grote schare kiezers gedesillusioneerd achterlaten. In die zin is het lachwekkend dat de partij van Caroline van der Plas tijdens deze campagne de slogan ‘BBB Levert’ gebruikt. Het opzetten van een partij kost veel tijd. Je hebt leden nodig, je moet mensen aantrekken en opleiden die verantwoordelijkheid kunnen en willen dragen. Alleen met ervaren, betrouwbare mensen kun je grote klussen klaren.

N.B. De PVV is weliswaar geen plofpartij, maar kent geen leden en weet ook geen deskundig partijkader op te bouwen. Dat gebrek aan bestuurlijke kwaliteit bij de PVV is het afgelopen jaar pijnlijk duidelijk geworden.

VERANTWOORDING AFLEGGEN

In een gezonde democratie zijn media, wetenschappers, rechters, belangenorganisaties en adviesinstanties belangrijke spelers. Ze toetsen, publiceren, waarschuwen, lobbyen, corrigeren, informeren en dragen inzichten aan. Een fijn, veelkleurig geheel van geluiden en tegengeluiden, checks and balances. Ze zorgen er met elkaar voor dat politici niet zomaar iets kunnen doen, maar dat ze goed doordacht beleid ontwikkelen en daarover ook verantwoording afleggen. Er zijn steeds meer politici die morrelen aan de legitimiteit en het gezag van dergelijke organisaties. Ze willen media de mond snoeren, adviesorganen afschaffen, wetenschappelijk onderzoek ondermijnen. Een teken aan de wand: dat is de weg die autocraten inslaan: geen tegenspraak dulden; geen verantwoording afleggen.

HAAT EN GEWELD

Femicide, moslimhaat, jodenhaat, gewelddadige demonstraties met nazi-symbolen. Nederland staat er gekleurd op. Waar we jarenlang te boek stonden als een tolerant land, is er tegenwoordig veel reden om je je als Nederlander diep voor te schamen. Alsof de geest uit de fles is. We hebben politici en partijen nodig die dit niet goedpraten of verder aanwakkeren, maar dit juist willen agenderen en bestrijden.

VVD ALS POORTWACHTER

De VVD is de poortwachter van de democratie op rechts. De VVD heeft altijd al een vleugel gehad die de partij verder naar rechts wilde trekken. In een meer extreme, nationalistische richting. Denk aan de tweestrijd tussen Rita Verdonk en Mark Rutte, twintig jaar geleden. Rutte won die strijd met moeite en wist de meer extreme vleugel in zijn partij te beteugelen. Dat is nu anders. Anderhalf jaar geleden zette zijn opvolger Dilan Yesilgöz de deur naar de PVV open. Met alle desastreuze gevolgen van dien. De VVD zal opnieuw kleur moeten bekennen: voor de democratie en tegen partijen die xenofobe, anti-democratische plannen hebben. Dat gebeurt nu onvoldoende. Yesilgöz is wat dat betreft niet geloofwaardig, omdat zij ervoor koos om samen te gaan werken met de PVV en de steeds extremer wordende BBB. En nog steeds doet ze alsof Frans Timmermans en zijn partij een groter gevaar voor onze samenleving vormen, dan partijen als de PVV en JA21.

DE NIEUWE PREMIER

Ik stem al jarenlang links. Afwisselend PvdA en GroenLinks. De fusie van beide partijen maakt het me in die zin makkelijk. Zeker nu ook Marjolein Moorman op de kandidatenlijst staat. Zij krijgt mijn stem. En ondanks die voorkeuren hoop ik dat Rob Jetten onze nieuwe premier wordt. Ik vind namelijk dat ons land na vier kabinetten Rutte en de ramp-regering van Dick Schoof een stabiel kabinet nodig heeft onder leiding van iemand die een positieve positie ten opzichte van de andere deelnemende regeringspartijen inneemt. Met het uitsluiten van de PVV door alle gevestigde partijen, kan het haast niet anders dan dat de nieuwe regering wordt gevormd door GroenLinks-PvdA, D66, CDA en VVD. Vier partijen die een breed spectrum van de Nederlandse bevolking vertegenwoordigen. Die partijen hebben veel ervaren en deskundige kandidaat-bestuurders in de gelederen. Ongeacht de vraag wie van deze vier partijen de grootste wordt, vind ik Rob Jetten de beste kandidaat om premier te worden. Frans Timmermans en Dilan Yesilgöz hebben allebei een uitgesproken profiel en zullen bij andere coalitiegenoten de nodige kritiek en weerstand oproepen. Rob Jetten is een ervaren politicus die voor alle partijen acceptabel is. Zijn progressieve profiel zal goed vallen bij GroenLinks-PvdA. Zijn liberale waarden zullen het niet slecht doen bij de VVD. En als kopman van een degelijke, betrouwbare middenpartij zal het CDA met hem uit de voeten kunnen. Rob Jetten oogt fris en optimistisch. Dat hebben we na het kabinet-Schoof hard nodig. En bovendien heeft D66 door de jaren heen veel kwaliteitspolitici voortgebracht (Hans van Mierlo, Jan Terlouw, Els Borst, Sigrid Kaag), maar nog nooit de premier mogen leveren. Als Jetten in 2026 premier wordt is dat 60 jaar na de oprichting van zijn partij. De hoogste tijd dat hij met zijn partij D66 deze rol krijgt.

Gepubliceerd, Kunst & cultuur, Politiek & maatschappij

Mijn dierbaarste boek

19 oktober 2025 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Deze maand is het dertig jaar geleden dat mijn eerste boek uitkwam. In tegenstelling tot de boeken die ik daarna nog heb geschreven ging deze eersteling niet over Communicatie (mijn vakgebied als HBO-docent) of de Europese Unie (jarenlang een onderzoeksobject waarover ik uiteindelijk ook een proefschrift schreef). Nee, mijn eerste boek was een kinderboek.

Ik was destijds als jonge vader begonnen om voor iedere verjaardag van mijn kinderen een paar gedichten te schrijven en daar een mini-boekje van te maken. Met vier kinderen heb je dan na een paar jaar een flinke verzameling versjes. Op een dag nam een van mijn kinderen zijn pas gekregen boekje mee naar school. Zijn juf reageerde heel enthousiast en vroeg of ik nog meer van die gedichtjes had. Voor haar heb ik toen een grotere bundel gemaakt die al gauw werd gekopieerd en rondgedeeld op school.

Een goede vriend[1] van ons, schilder/tekenaar en grafisch ontwerper, hoorde van mijn vrouw hierover en bood aan om tekeningen bij de versjes te maken. Dat was een schot in de roos. Zijn tekeningen waren zo fris en aansprekend dat we de stap durfden te wagen om ons werk naar een aantal uitgeverijen te sturen. Uiteindelijk hapte een uitgeverij toe en een half jaar later ontvingen we trots en blij de eerste exemplaren van ons boek. Het was fijn om te zien hoe het boekje in de kring van familie, vrienden en collega’s werd ontvangen en gewaardeerd. Ook bij ons thuis werd het jarenlang met plezier (voor-)gelezen.

Maar buiten die kring werd het boek geen groot succes, helaas. Sterker nog, de uitgever meldde mij na twee jaar dat het boek naar de ramsj zou gaan en dat ik voor een klein prijsje nog een partij kon kopen. Ik heb toen nog twee dozen gekocht. Daar heb ik geen spijt van gehad. Door de jaren heen heb ik veel mensen in mijn omgeving een boekje cadeau kunnen doen bij de geboorte van een kind of een verjaardag.

Nu, dertig jaar later en een generatie verder, maken mijn kleinkinderen kennis met mijn gedichten en versjes. Sommige teksten passen minder goed bij deze tijd (er is één versje waarin een Zwarte Piet voorkomt, en een kort rijmpje over een Eskimo). De meeste versjes hebben, gezien de reacties die ik krijg, de tand des tijds goed doorstaan. Het is heerlijk om met mijn kleinkinderen dit boek te lezen en nog mooier om te horen dat ze bepaalde versjes uit hun hoofd kennen.

Geen wonder dus, dat mijn eerste boek ook mijn dierbaarste is. En wie weet waar mijn kleinkinderen me nog toe aanzetten. Ik schrijf graag voor klein publiek.

[1] De goede vriend die het boek illustreerde is Onno Helle. Onno werd een paar jaar na de publicatie van ons boek ernstig ziek. Hij overleed in 2000. Inmiddels ook al weer 25 jaar geleden. Door zijn vroege overlijden is ons boek mij extra dierbaar.

Communicatie & onderwijs, Gepubliceerd, Politiek & maatschappij

De kern van communicati&

6 oktober 2025 Peter 't Lam Een reactie plaatsen

Vorige maand zijn weer honderden jonge mensen begonnen aan hun studie Communicatie. Ik ben blij dat ieder jaar zoveel studenten (MBO, HBO en WO) deze keuze maken. Het communicatie-vak is boeiend, breed en relevant. Het beweegt mee met belangrijke thema’s en vraagstukken die spelen in de maatschappij en binnen organisaties: het creëren van een veilige werkomgeving, het bevorderen van samenspraak tussen overheid en burgers, het omgaan met Artificial Intelligence, het werken aan een goede reputatie, het op verantwoorde wijze beïnvloeden van gedrag, het versterken van de online branding van merken. Allemaal zaken waaraan professionele communicatie een belangrijke bijdrage kan leveren. Op verschillende niveaus: van uitvoerend en operationeel tot adviserend en strategisch. Communicatieprofessionals zijn bovendien in de meest uiteenlopende organisaties en sectoren actief.

Die verscheidenheid aan taken, thema’s en werkplekken roept de vraag op wat nu de kern van het communicatie is. Wat is het wezen van dit vak, de grootste gemene deler? Deze vraag werd jaren geleden ook zo gesteld op Twitter (dat toen nog Twitter heette) door een bekende communicatieprofessional. Hij vroeg iedereen: waar draait communicatie nu in feite om? Ik was eerst wat verbaasd dat hij die vraag stelde. Hij was immers bekend als schrijver van diverse studieboeken Communicatie. Hij zou het toch wel weten. Maar aan de andere kant vond ik zijn oproep om inzichten te delen heel open en uitnodigend.

Er volgden talloze reacties. Sommige waren kort en bondig: ‘communicatie is reputatiemanagement’, ‘communicatie draait om waarde-toevoeging’, ‘communicatie is interactie’. Andere antwoorden waren juist zo uitgebreid dat ze nauwelijks pasten binnen de beperkte hoeveelheid tekens die Twitter beschikbaar stelde.

Ik voelde me ook aangesproken door de vraag, omdat ik vond dat ik als HBO-docent Communicatie[1] daar een klip en klaar antwoord op moest kunnen geven. Ik moest mijn studenten toch duidelijk kunnen vertellen wat professionele communicatie nu wezenlijk inhoudt. Maar ik had door de jaren heen gemerkt dat de vakliteratuur daar geen eenduidig antwoord op kon vinden.[2] En al de reacties op die Twitter-oproep lieten ook niet bepaald veel consensus zien.

Dat grote verschil in opvattingen heb ik altijd heel onbevredigend gevonden, vooral ook omdat ik ieder jaar weer nieuwe lichtingen studenten verwelkomde en graag met hen in gesprek ging over het wezen van het beroep waarvoor zij een opleiding gingen volgen. Ik had daarbij graag wat meer houvast gehad.

Uiteindelijk ben ik zelf gaan proberen een passende formulering te vinden. In eerste instantie kwam ik tot een soort woord-spel om het verschil aan te geven tussen klassieke opvattingen over communicatie (met de nadruk op zenden) en meer eigentijdse opvattingen (met de nadruk op delen). Ik vatte dat zo samen:

Communicatie 1.0 : met iets een ander bereiken

Communicatie 2.0 : met de ander iets bereiken

Later wilde ik wat verder zien te komen. Ik ging op zoek naar een formulering die ruim genoeg was om de breedte van het vak te kunnen omvatten, maar ook specifiek genoeg om voldoende invulling en richting te kunnen bieden. Ik heb door de jaren heen aan die formulering zitten schaven tot ik een omschrijving had die voor mij voldoende bevredigend was en ook weerklank vond bij mijn studenten en bij professionele relaties.

Die formulering luidt:

professionele communicatie draait om het (helpen) realiseren van betekenisvolle ontmoetingen

In deze omschrijving zit zowel de adviserende (‘helpen’) als de uitvoerende (‘realiseren’) rol van communicatieprofessionals. Het woord ‘betekenisvol’ verwijst naar de inhoudelijke kant van communicatie, naar tekst, beeld en geluid, naar content creatie. ‘Ontmoetingen’ is een verzamelterm voor alle uiteenlopende vormen van contact en interactie: fysiek, digitaal, kleinschalig, massamediaal, etc. In mijn omschrijving wordt geen context benoemd, omdat deze van situatie tot situatie verschillend kan zijn.

Voor mij is deze omschrijving van de kern van het vak nog steeds bruikbaar. Maar de afgelopen tijd ben ik gaan kijken of het nog compacter kan. Door geen woorden te gebruiken maar liefst alleen een aansprekend symbool of teken. Ik wilde daarmee rekening houden met het digitale tijdperk waarin we leven en het daarbij behorende gebruik van iconen, symbolen en emoji’s. Ik begon berichten op social media te scannen en struinde door het internet. Maar zonder concreet, bevredigend resultaat. Totdat ik op een dag op mijn toetsenbord keek en een soort Eureka-moment beleefde.

Ik zag het ampersand-teken en dacht: dat is het! De ampersand, &, is een gestileerde weergave van het Latijnse woord et.[3] In feite zijn de letters e en de t samengevoegd in één symbool. Het woord et en dus ook het teken & betekenen en. Denk aan bekende voorbeelden als H&M, B&B of Ben&Jerry’s.

Het teken & is een symbool van verbinding. Het veronderstelt dat er naast de één ook een ander is. Het is dus bij uitstek een symbool dat past bij communicatie. Ook communicatie veronderstelt immers dat er een ander is met wie je contact probeert te leggen: een gesprekspartner, een deelgenoot. Zonder die ander heeft communicatie geen zin.

Dus, voor al die nieuwe studenten Communicatie (en hun docenten):

Als je (heel beknopt) wilt weten wat de kern van communicatie is, denk dan aan de &.

[1] Ik ben inmiddels twee jaar met pensioen, maar verzorg nog regelmatig workshops en gastlessen.

[2] Littlejohn & Foss beweren zelfs: Communication is so broad that it cannot be essentialized or confined within a single paradigm (Theories of Human Communication, 2008, p. 5).

[3] Zie voor meer uitleg over de ampersand:

https://onzetaal.nl/taalloket/ampersand-herkomst

https://nl.pixartprinting.be/blog/ampersand/

In mijn serie blogs over mijn (niet meer zo) nieuwe woonplaats Zeist dit keer een verhaal over een typisch Zeister fenomeen: de Hernhutter ster.

Blogsite van Peter 't Lam